🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:02:12 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शकुन
śakuna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शकुन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किसी काम के समय दिखाई देनेवाले लक्षण जो उस काम के संबंद में शुभ या अशुभ माने जाते हैं । वे चिह्न आदि जो किसी काम के संबंद में शुभ या अशुभ माने जाते हैं । विशेष—प्रायः लोग कुछ घटनाओं को देखकर उनका शुभ या अशुभ फल होना मानते हैं, और उन घटानाओं को शकुन कहते हैं । जैसे,—कहीं जाते समय रास्ते में बिल्ली का रास्ता काट जाना अशुभ शकुन समझा जाता है और जलपूर्ण कलश या मृतक आदि का मिलना शुभ शकुन माना जाता है । इसी प्रकार अंगों का फड़कना, विशिष्ट पशुओं या पक्षियों आदि का बोलना या कुछ विशिष्ट वस्तुओं का दिखाई पड़ना भी शकुन समझा जाता है । हमारे यहाँ इस विषय का एक अलग शास्त्र ही बन गया है; और उसके अनुसार दही, घी, दुब, चंदन, शीशा, शंख मछली, देवमूर्ति, फल, फूल, पान, सोना, चाँदी, रत्न, वेश्या आदि का दिखाई पड़ना शुभ और साँप, चमड़ा, नमक, खाली बरतन आदि दिखाई पड़ना अशुभ समझा जाता है । प्रायः लोग अशुभ शकुन देखकर काम रोक या टाल देते हैं । साधाणतः बोलचाल में लोग शकुन से प्राय; शुभ शकुन का ही अभिप्राय लेते हैं; अशुभ शकुन को अपशकुन, असगुन कहते हैं । मुहा॰—शकुन विचारना या देखना = कोई कार्य करने से पहले किसी उपाय से लक्षण आदि देखकर यह निश्चय करना कि यह काम होगा या नहीं; अथवा काम अभी करना चाहिए या नहीं ।
२. शुभ मुहुर्त या उसमें होनेवाला कार्य ।
३. पक्षी । चिड़िया ।
४. गिद्ध नामक शिकारी पक्षी ।
५. मंगल अवसरों पर गाए जानेवाले गीत (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शकुन m. (said to be fr. √ शक्, Uṇ. iii, 49) a bird (esp. a large bird or one of good or bad omen), RV. &c. &c.
a partic. kind of bird (either = गृध्र, a vulture, or = चिल्ल, a common kite or Pondicherry eagle), L.
a kind of Brāhman (विप्र-भेद), MW.
a sort of hymn or song (sung at festivals to secure good fortune), W.
(with वसिष्ठस्य) N. of a Sāman, ĀrṣBr.
N. of an Asura, BhP.
pl. N. of a people, MBh.; Buddh.
शकुन n. any auspicious object or lucky omen, an omen or prognostic (in general; rarely ‘an inauspicious omen’), Kāv.; Kathās.; Pañcat.
शकुन mfn. indicating good luck, auspicious, MW.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1046,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शकुनः [शक्-उनन् Uṇ. 3. 49] 1 A bird (in general); शकुनोच्छिष्टं Y. 1. 168. --2 A kind of bird, a vulture or kite. --3 A kind of song (sung at festivals). --नं 1 An omen, a prognostic, any omen presaging good or evil; Śi. 9. 83. --2 An auspicious omen. --Comp. --ज्ञ a. knowing omens. --(ज्ञा) a small house-lizard. --ज्ञानं knowledge of omens, augury. --शास्त्रं ‘the science of omens’, N. of a work.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1028-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शकुन न० शक--उनन् । १ शुभाशुभसूचकनिमित्ते--बाहुस्य- न्दनकाकादिदर्शनादौ । दुःशकुनशब्दे ३६१ पृ० दृश्यम् २ पक्षिमात्रे ३ पक्षिभेदे गृध्रे च पुं स्त्री० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5073,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शकुनं, क्ली, (शक्नोति शुभाशुभं विज्ञातुमनेनेति । शक् + “शकेरुनोन्तोन्त्युनयः ।” उणा० ३ । ४९ । इति उनः ।) शुभशंसिनिमित्तम् । इति मेदिनी ॥ सगुन् इतिहिन्दीभाषा । फललक्षणम् । इत्यजयपालः ॥ * ॥ अथ शुभशकुनानि । “कीर्त्तनात् श्रवणतो विलोकनात् स्पर्शनात् समधिकं समोत्तरम् । मङ्गलाय दधिचन्दनादिकं स्यात् प्रवासभवनप्रवेशयोः ॥ दध्याज्यदूर्व्वाक्षतपूर्णकुम्भाः मिद्धान्नसिद्धार्थकचन्दनानि । आदर्शशङ्खामिषमौनमृत्सा- गोरोचनागोमयगोमधूलिः । [] गीर्व्वाणवीणाफलभद्रपीठ- पुष्पाञ्जनालङ्करणायुधानि । ताम्वूलयानासनवर्द्धमान- ध्वजातपत्रव्यजनाम्बराणि ॥ अम्भोजभृङ्गारसमृद्धवह्नि- गजाजवाह्यः कुशचामराणि । रत्नानि चामीकररूप्यताम्र- बद्धैडकाश्चोषधयः सुराश्च ॥ वनस्पतेर्नूतनशाकमेवं माङ्गल्यपञ्चाशदिदं प्रदिष्टम् । शुभेषु कार्य्येष्वशुभेषु चैव कार्य्ये गतानां शुभदाः सदैव ॥ एतानि दृष्ट्वा शुभदर्शनानि कुर्व्वन्ति दृष्टः पथि दक्षिणेन । सकृद्विलोकादशुभावहानि त्यक्तानि वामेन शुभा भवन्ति ॥ गान्धारषड्जावृषभस्तथान्ये स्वरेषु गम्भीरमनोरमा ये । वादित्रवेदध्वनिगीतनृत्य- मित्यादिशस्तं किल यत्र रीद्रम् ॥ आदाय रिक्तं कलसं जलार्थी यदि व्रजेत् कोऽपि सहाध्वगेन । पूर्णं समादाय निवर्त्ततेऽसौ यथा कृतार्थः पथिकस्तथैव ॥ * ॥ अङ्गारभस्मे न्धनरज्जुपङ्क- पिण्याककार्पासतुषास्थिविष्ठाः । कृष्णायसावस्करकृष्णधान्य- पाषाणकेशा भुजगौषधानि ॥ तैलं गुडं चर्म्म वसा विभिन्नं रिक्तञ्च भाण्डं लवणं तृणञ्च । तक्रार्गला शृङ्खलवृष्टिवाताः कार्य्ये क्वचित् त्रिंशदिमे न शस्ताः ॥ * ॥ स्वपादयानस्खलनं नृपाणां भङ्गः क्वचिद्यानपलायनञ्च । द्वाराभिघाताध्वगशस्त्रपाताः प्रस्थानविघ्नं कथयन्तु यातुः ॥ मार्ज्जारयुद्धारवदर्शनानि कलिः कुटुम्वस्य परस्परञ्च । चित्तस्य कालुष्यकरञ्च सर्व्वं गन्तुः प्रयाणप्रतिषेधनाय ॥ दृष्टे शवे रोदनशब्दहीने महार्थसिद्धिः कथितोद्यमेषु ॥ गृहप्रवेशेषु शवः शवत्वं रुजं सदीर्घामथवा ददाति ॥ गण्डूषमावर्जयतां नराणा- मन्तर्गलं चेत् प्रविशत्यकस्मात् । भवेत् तदाभोप्सितसौख्यलाभो यः कौतुकी तेन निरूप्यमेतत् ॥ उञ्झितं झटिति दन्तधावनं संमुखं पतति यत्र वासरे । भोजनं भवति तत्र वीक्षितं व्यासभाषितमिदं हि नानृतम् ॥” [] इति वसन्तराजशाकुने विचारिताः शुभावहाः ॥ अथ नराङ्कितविचारः । “अथाभिधास्ये द्बिपदेषु तावत् प्रधानभावात् शकुनं नराणाम् । नैमित्तिकं यत् प्रतिभाव्य सर्व्वं फलं शुभाशोभनयोर्ब्रवीति ॥ नरोऽभिरूपः सितवस्त्रमाल्यो वाचं प्रशस्तां मधुराञ्च जल्पन् । एवंविधा योषिदपि प्रयाणे प्रवेशकाले च करोति सिद्धिम् ॥ * ॥ वमदुविकेशो हतमानगर्व्वः क्षिण्णाङ्गनग्नान्त्यजतैलदिग्धाः । रजस्वला गर्भवती रुदन्ती मलान्वितोन्मत्तजराधवाश्च ॥ दीनो द्बिषत्कृष्णविमुक्तकेशाः क्रमेलकस्थाः खरसैरिभस्थाः । सन्न्यासिसांक्रन्दनपुंसकाद्या दुःखावहाः सर्व्वसमीहितेषु ॥ * ॥ पृथ्वीपतिर्ब्राह्मणहर्षयुक्तो वेश्या कुमारी सुहृदः सुकेशाः । नार्य्यो नराश्चाश्ववृषाधिरूढाः शुभाय दृष्टाः शकुनोद्यमेषु ॥ * ॥ कृष्णाम्बराः कृष्णविलेपनाढ्याः कृष्णां स्रजं भूर्द्ध्नि विधारयन्ती । दृष्टा सकोपा यदि कृष्णवर्णा नारी नरैस्तद्विपदो भवन्ति ॥ * ॥ श्वेताम्बरा श्वेतविलेपनाढ्या मालां सितां मूर्द्ध्नि विधारयन्ती । दृष्टा प्रकृष्टा यदि गौरवर्णा नारी नरैः स्यात्तदभीष्टसिद्धिः ॥ धृतातपत्रः सुविशुक्लवासाः पुष्पान्वितश्चन्दनचित्रिताङ्गः । निश्रावयुक्तः कृतभोजनो वा विप्रः पठन् यच्छति सर्व्वसिद्धिम् ॥ अभ्युपगच्छति यस्य हि याने स्त्रीपुरुषोऽप्यथवा फलहस्तः । सर्व्वसमीहितसिद्धिरव
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शकुन" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें