🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:21:45 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शकुनी
śakunī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शकुनी १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. श्यामा पक्षी ।
२. गोरैया पक्षी की मादा ।
३. पूराणानुसार एक पूतना का नाम जो बहुत क्रूर और भयंकर कही गई है ।
४. सुश्रुत के अनुसार एक प्रकार का बालग्रह । विशेष—कहते हैं, जिस बालक पर इसका आक्रमण होता है, उसके अंग शिथिल पड़ जाते हैं, शरीर में जलन होती है, फोड़े फुसियाँ आदि निकल आती है शरीर से पक्षियों की सी गंध आने लगती है और वह रह रहकर चौंक उठता है ।
शकुनी २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ शकुन + ई (प्रत्य॰)] वह जो शकुनों का शुभ और अशुभ फल जानता हो । शकुनज्ञ ।
शकुनी ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ शकुनि] दुर्यौधन का मामा सौवल । विशेष दे॰ शकुनि ।उ॰—वे दुःशासन और शकुनी बन गए ।— प्रेमघन॰, भा॰ २, पृ॰ ३०७ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शकुनी (ई), f. See col. 3
शकुनी f. (of शकुन or ˚नि, col. 2) a female bird, MBh.; Hariv.
a hen-sparrow, L.
Turdus Macrourus, L.
N. of a female demon (sometimes identified with Durgā) causing a partic. child's disease (sometimes = पूतना, and in this sense also शकुनि), MBh.; Hariv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1046,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शकुनी 1 A hen-sparrow. --2 A kind of bird.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1028-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शकुनी, स्त्री, श्यामापक्षी । इति राजनिर्घण्टः ॥ चटकी । इति केचित् ॥ (पक्षिरूपधारिणी पूतना । यथा, महाभारते । ५ । १३० । ४५ । “अनेन हि हता बाल्ये पूतना शकुनी तथा ।” तथा च हरिवंशे । ६२ । १ -- २ । “कस्यचित्त्वथकालस्य शकुनीवेशधारिणी । धात्री कंसस्य भोजस्य पूतनेति परिश्रुता ॥ पूतना नाम शकुनी घोरा प्राणिभयङ्करी । आजगामार्द्धरात्रे तु पक्षौ क्रोधात् विधु- न्वती ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-003-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शकुनी" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें