🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:18:45 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सुपर्ण
suparṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सुपर्ण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गरुड़ ।
२. मुरण ।
३. पक्षी । चिड़िया ।
४. किरण ।
५. विष्णु ।
६. एक असुर का नाम ।
७. देवगंधर्व ।
८. एक पर्वत का नाम ।
९. घोड़ा । अश्व ।
१०. सोम ।
११. वैदिक मंत्रों की एक शाखा का नाम ।
१२. अंत- रिक्ष का एक पुत्र ।
१३. सेना की एक प्रकार की व्यूहरचना ।
१४. नागकेसर । नागपुष्प ।
१५. अमलतास । स्वर्णपुष्प ।
१६. ज्ञानस्वरूप (को॰) ।
१७. कोई दिव्य पक्षी (को॰) ।
१८. सुंदर पत्र या पत्ता । विशेष—सुंदर किरणों से युक्त होने के कारण इस शब्द का प्रयोग चंद्रमा और सूर्य के लिये भी होता है ।
सुपर्ण २ वि॰ [वि॰ स्त्री॰ सुपर्णा, सुपर्णी]
१. सुंदर दलों या पत्तोंवाला ।
२. सुंदर परोंवाला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सु—पर्ण n. a beautiful leaf, R.
सु—पर्ण (˚ण), mf(ई)n. having beaut˚ leaves, L.
having beaut˚ wings, RV.
सु—पर्ण m. any large bird of prey (as a vulture, eagle; also applicable to the sun or moon as ‘having beaut˚ rays’, and to सोम and clouds; du. ‘sun and moon’), ib.
any mythical or supernatural bird (often identified with Garuḍa, and sometimes personified as a Ṛṣi, a Deva-gandharva, and an Asura), RV.; TS.; Kāṭh.; MBh.
a ray, Naigh.
a horse, ib.; Nir.
a cock, MW.
a partic. array (as of an army), MBh.
Cassia Fistula, L.
N. of a son of Antarikṣa (v.l. -वर्ण), VP.
of a mountain, BhP.
सु—पर्ण m. n. a partic. section of 103 Vedic verses, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1227,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुपर्ण पु० सुष्ठु पंर्णं पत्त्रं पक्षो वा यस्य । १ गरुडे अमरः २ सुन्दरपर्णयुक्ते त्रि० ३ स्वर्णचूडखगे पुंस्त्री० स्त्रियां ङीष् । ४ कृतमालवृक्षे पु० मेदि० ५ नागकेशरे पु० त्रिका० । कप् सुपर्णक । आरग्बधे वृक्षे सप्तच्छदवृक्षे जटा० गरुडे च हेमच० । शालपर्ण्यां रेणुकायां पलाश्यां स्वर्णजीवन्त्यां वाकुच्यां स्त्री कापि अत इत्त्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5314,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुपर्णः, पुं, (सुष्ठु पर्णं पक्षो यस्य ।) गरुडः । इत्यमरः । १ । १ । ३१ ॥ (यथा, रघुः ! १० । ६१ । “उह्यन्ते स्म सुपर्णेन वेगाकृष्टपयोमुचा ॥”) स्वर्णचूडपक्षी । कृतमालकवृक्षः । इति मेदिनी (पक्षिमात्रम् । यथा, मनुः । १ । ३७ । “नागान् सर्पान् सुपर्णांश्च पितॄऋणाञ्च पृथग्- गणान् ॥” विष्णुः । इति महाभारतम् । १३ । १४९ । ३४ ॥) शोभनपर्णविशिष्टे, त्रि ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-374-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सुपर्ण" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें