🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:26:43 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कलाप
kalāpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कलाप १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. समूह । झुंड । जैसे,—क्रियाकलाप । उ॰—को कवि को छबि को बरनै रचि राखनि अंग सिंगार कलापन ।—घनानंद, पृ॰ ३९ ।
२. मोर की पूँछ ।
३. पूला । मुट्ठा ।
४. बाण ।
५. तूण । तरकाश ।
६. कमरबंद । पेटी
७. करधनी ।
८. चंद्रमा ।
९. कलावा ।
१०. कातंत्र व्याकरण, जिसके विषय में कहा जाता है कि इसे कार्तिकेय ने शर्ववर्मन को पढ़ाया था ।
११. व्यपार ।
१२. वह ऋण जो मयूर के नाचने पर अर्थात वर्षा में चुकाया जाय ।
१३. एक प्राचीन गाँव जहाँ भागवत के अनुसार देवर्षि और सुदर्शन तप करते हैं । इन्हीं दोनों राजर्षियों से युगांतर में सोमवंशी और सूर्यवंशी क्षत्रियों की उत्पत्ति होगी ।
१४. वेद की एक शाखा ।
१५. एक अर्थ चंद्राकार अस्त्र का नाम ।
१६. एक सकर रागिनी जो बिलावल, मल्लार, कान्हाड़ और नट रागों को मिलाकर बनाई जाती है ।
१७. आभरण । जेवर । भूषण ।
१८. अर्धचंद्राकार गहना । चंदन ।
कलाप २पु संज्ञा पुं॰ [हिं॰ कलपना] व्यथा । दुःख । क्लेश । उ॰—अबही भेली हेकली करही करइ कलाप । कहियउ लोपाँ साँमिकउ, सुंदरि लहाँ सराप ।—ढोला॰, दू॰ ३२३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कला˚प m. (कलाप, fr. √ आप्) ‘that which holds single parts together’, a bundle, band (cf. जटा-क्˚, मुक्ता-क्˚, रशना-क्˚), MBh.; Kum. &c.
a bundle of arrows, a quiver with arrows, quiver, MBh.; R. &c.
(once n., MBh. iii, 11454)
a peacock's tail, MBh.; Pañcat. &c.
an ornament in general, Mālav.
a zone, a string of bells (worn by women round the waist), L.
the rope round an elephant's neck, L.
totality, whole body or collection of a number of separate things (esp. ifc.; cf. क्रिया-क्˚, &c.)
the moon, L.
a clever and intelligent man, L.
N. of a grammar also called Kātantra (supposed to be revealed by Kārttikeya to Śarvavarman)
N. of a village (cf. कलाप-ग्राम), VP.
a poem written in one metre, W.
कलाप &c. See कला.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (261,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कलापः 1 A band, bundle; मुक्ताकलापस्य च निस्तलस्य Ku. 1. 42 a round necklace of pearls; रशनाकलापः a zone of several strings. --2 A group or whole collection of things; अखिलकलाकलापालोचन K. 7. --3 A peacock's tail; तं मे जातकलापं प्रेषय मणिकंठकं शिखिनं V. 5. 13; Pt. 2. 80; Rs. 1. 16, 2. 14. --4 A woman's zone or girdle; (oft. with कांची or रशना &c.); Bh. 1. 57, 67; Rs. 3. 20; Mk. 1. 27. --5 An ornament in general. --6 The rope round an elephant's neck. --7 A quiver. --8 An arrow. --9 The moon. --10 A shrewd and intelligent man. --11 A poem written in one metre. --12 A tuft (जटा˚) or knot of braided hair. --पी A bundle of grass.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0387-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कलाप पु० कलां मात्रामाप्नोति आप्--अण् । १ समूहे, २ मयूर- पिच्छे, ३ भूषणे, ४ काञ्च्याम्, ५ चन्द्रे, मेदिनि० तत्र समूहे “मुक्ताकलापीकृतसिन्धुवारम्” कुमा० । “अधिगतकला- [] कलापकम्” वर्हे आलम्बिभिश्चन्द्रकिणः कलापैः” । “दृष्ट्वेव निर्ज्जितकलापभरामधस्तात् व्याकीर्ण्णमाल्यकवरां कवरीं तरुण्याः” माघः । भूषणे “मुक्ताकलापस्य च निस्तलस्य” कुमा० “मुक्ताकलापस्य मुक्ताभूषणस्य” मल्लि० । काञ्च्याम् “रशनाकलापगुणेन बधूः” माघः । ६ तूणे तूणश्च शरपूर्ण्णः चर्म्ममयः भस्त्रारूपः यथाह “कलापिनः” कात्या० २२, ३, १८, व्या० “कलापशब्देन शरसूर्ण्णा चर्म्ममयी भस्त्रोच्यते” कर्कः । “कलापी चषालः” आश्व० श्रौ० ९, ७, १८, “सा मेधी अग्रप्रदेशे धान्यपूलै- र्बद्धा तिष्ठति स एव चषाली भवति” नारा० वृत्त्युक्तेः धान्यपूलानां शरतुल्यत्वारोपेण बहुशरवत्त्वगुणयो- गात्तूणवत्त्वम् इति तथा च गौण्या चषालस्य कला- पित्वम् । ७ शरे “कलापिनौ धनुष्पाणी शोभमानौ दिशोदश” रामा० १, २२, ७, अत्रार्थे क्लीवत्वमपि “परीप्स- मानः पार्थानां कलापानि धनूंषि च” भा० व० १५७ अ० । ८ धनुषि । “हारिद्रवर्ण्णा ये त्वेते हेमपुङ्खाः शिला- शिताः (शराः) । नकुलस्यकलापोऽयं पञ्चशार्दूललक्षणः । “येनासौ व्यजयत् कृत्स्नां प्रतीचीं दिशमाहवे” भा० वि० ६५ अ० नकुलास्त्रकथने । ९ अर्द्धचन्द्राकारास्त्रभेदे च “खड्गांश्च दीप्तान् दीर्घांश्च कलापांश्च महाधनान् । विपा- ठान् क्षुरधारांश्च धनुर्भिर्निदधुः सह” भा० वि० ५ अ० । कलापः कार्त्तिकेयमयूरपिच्छः उत्पत्तिस्थानत्वेनास्त्यस्य अच् । १० व्याकरणभेदे कार्त्तिकेयमयूरपिच्छयोनित्वात्तस्य तथात्वम् । “अधुना स्वल्पतन्त्रत्वात् कातन्त्राख्यं भविष्यति । तद्वाहनकलापस्य नाम्ना कालापकं तथा” वृहत्कथा सारः । ११ ग्रामभेदे । “देवापिर्योगमास्थाय कलाप- ग्राममास्थितः । सोमवंशे कलौ नष्टे कृतादौ स्थापयि ष्यति” भाग० ९, १२, १३, “सुदर्शनोऽथाग्निवर्ण्णः शीघ्र- स्तस्य मरुः सुतः । योऽसावास्ते योगसिद्धः कलापग्राम- मास्थितः । कलेरन्ते सूर्य्यवंशं नष्टं भावयिता पुनः” भाग० ९, १२, ५, “सत्यभामा तथैवान्या देव्यः कृष्णस्य सम्मताः । वनं प्रविविशूराजंस्तपसे कृतनिश्चयाः । फलमूलादि भोजिन्यो हरिध्यानैकतत्पराः । हिमवन्तमतिक्रम्य कलापग्राममाविशन्” भा० मौ० ७ अ० । तेनास्य हिम- चदुत्तरपार्श्वे सन्निवेश इति गम्यते । चन्द्रे तु कलामाप्नोति आप--अण् कलां पाति पा--क वा व्युत्पत्तिः । तस्य कलापतित्वात् कलाधारत्वाच्च तथात्वम् १४ विदग्धे त्रि० मेदि० विविधकलाधरत्वात्तस्य तथात्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1791-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कलापः, पुं, (कलां मात्रां आप्नोति । कला + आप् + “कर्म्मण्यण” । ३ । २ । १ । इति अण् । यद्वा कला आप्यतेऽनेन “हलश्च” । ३ । ३ । १२१ । इति घञ् ।) समूहः । (यथा भागवते ४ । २४ । ६२ । “क्रियाकलापैरिदमेव योगिनः श्रद्धान्विताः साधु यजन्ति सिद्धये” ॥) मयूरपिच्छः । (यथा, गोः रामायणे । ५ । ५२ । १३ “संप्रदीप्तकलापाग्रा विप्रकीर्णाश्च वर्हिणः” ॥) काञ्ची । भूषणम् । (यथा कुमारे । १ । ४२ । “कण्ठस्य तस्याः स्तनबन्धुरस्य मुक्ताकलापस्य च निस्तलस्य” ॥ “मुक्ताकलापस्य मुक्ताभूषणस्य” । इति मल्लिनाथः ॥) तूणः । (यथा हेः रामायणे २ । ५२ । ११ । “ततः कलापान् सन्नह्य खङ्गौ बद्ध्वा च धन्विनौ” ॥) चन्द्रः । विदग्धः । व्याकरणविशेषः । इति मे- दिनी ॥ (यथा, वृहत्कथासारः । “अधुना स्वल्पतन्त्रत्वात् कातन्त्राख्यं भविष्यति । तद्वाहनकलापस्य नाम्ना कालापकं तथा” ॥) ग्रामविशेषः । यथा, भागवते । ९ । १२ । ६ । “देवापिर्योगमास्थाय कलापग्राममाश्रितः । सोमवंशे कलौ नष्टे कृतादौ स्थापयिष्यति” ॥ (अस्त्रविशेषः । यथा महाभारते ४ । ५ । २८ । “खड्गांश्च दीप्तान् दीर्घांश्च कलापांश्च महाधनान् । विपाठान् क्षुरधारांश्च धनुर्भिर्निदधुः सह” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-058-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें