🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:17:34 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कलाप

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कलाप

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कलाप

अर्थ: कला-आप्-अण्,घञ्

संस्कृत: भूषणम्, मयूरपिच्छः, शराधारः, संहतः · पर्याय: अलङ्कार, आभरण, परिष्कार, विभूषण, मण्डन

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कलाप (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कलाप (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकलापःकलापौकलापाः
द्वितीयाकलापम्कलापौकलापान्
तृतीयाकलापेनकलापाभ्याम्कलापैः
चतुर्थीकलापायकलापाभ्याम्कलापेभ्यः
पञ्चमीकलापात् / कलापाद्कलापाभ्याम्कलापेभ्यः
षष्ठीकलापस्यकलापयोःकलापानाम्
सप्तमीकलापेकलापयोःकलापेषु
सम्बोधनहे कलापहे कलापौहे कलापाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कलाप
कलाप
kalāpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कलाप १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. समूह । झुंड । जैसे,—क्रियाकलाप । उ॰—को कवि को छबि को बरनै रचि राखनि अंग सिंगार कलापन ।—घनानंद, पृ॰ ३९ ।
२. मोर की पूँछ ।
३. पूला । मुट्ठा ।
४. बाण ।
५. तूण । तरकाश ।
६. कमरबंद । पेटी
७. करधनी ।
८. चंद्रमा ।
९. कलावा ।
१०. कातंत्र व्याकरण, जिसके विषय में कहा जाता है कि इसे कार्तिकेय ने शर्ववर्मन को पढ़ाया था ।
११. व्यपार ।
१२. वह ऋण जो मयूर के नाचने पर अर्थात वर्षा में चुकाया जाय ।
१३. एक प्राचीन गाँव जहाँ भागवत के अनुसार देवर्षि और सुदर्शन तप करते हैं । इन्हीं दोनों राजर्षियों से युगांतर में सोमवंशी और सूर्यवंशी क्षत्रियों की उत्पत्ति होगी ।
१४. वेद की एक शाखा ।
१५. एक अर्थ चंद्राकार अस्त्र का नाम ।
१६. एक सकर रागिनी जो बिलावल, मल्लार, कान्हाड़ और नट रागों को मिलाकर बनाई जाती है ।
१७. आभरण । जेवर । भूषण ।
१८. अर्धचंद्राकार गहना । चंदन ।
कलाप २पु संज्ञा पुं॰ [हिं॰ कलपना] व्यथा । दुःख । क्लेश । उ॰—अबही भेली हेकली करही करइ कलाप । कहियउ लोपाँ साँमिकउ, सुंदरि लहाँ सराप ।—ढोला॰, दू॰ ३२३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कला˚प m. (कलाप, fr. √ आप्) ‘that which holds single parts together’, a bundle, band (cf. जटा-क्˚, मुक्ता-क्˚, रशना-क्˚), MBh.; Kum. &c.
a bundle of arrows, a quiver with arrows, quiver, MBh.; R. &c.
(once n., MBh. iii, 11454)
a peacock's tail, MBh.; Pañcat. &c.
an ornament in general, Mālav.
a zone, a string of bells (worn by women round the waist), L.
the rope round an elephant's neck, L.
totality, whole body or collection of a number of separate things (esp. ifc.; cf. क्रिया-क्˚, &c.)
the moon, L.
a clever and intelligent man, L.
N. of a grammar also called Kātantra (supposed to be revealed by Kārttikeya to Śarvavarman)
N. of a village (cf. कलाप-ग्राम), VP.
a poem written in one metre, W.
कलाप &c. See कला.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (261,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कलापः 1 A band, bundle; मुक्ताकलापस्य च निस्तलस्य Ku. 1. 42 a round necklace of pearls; रशनाकलापः a zone of several strings. --2 A group or whole collection of things; अखिलकलाकलापालोचन K. 7. --3 A peacock's tail; तं मे जातकलापं प्रेषय मणिकंठकं शिखिनं V. 5. 13; Pt. 2. 80; Rs. 1. 16, 2. 14. --4 A woman's zone or girdle; (oft. with कांची or रशना &c.); Bh. 1. 57, 67; Rs. 3. 20; Mk. 1. 27. --5 An ornament in general. --6 The rope round an elephant's neck. --7 A quiver. --8 An arrow. --9 The moon. --10 A shrewd and intelligent man. --11 A poem written in one metre. --12 A tuft (जटा˚) or knot of braided hair. --पी A bundle of grass.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0387-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कलाप पु० कलां मात्रामाप्नोति आप्--अण् । १ समूहे, २ मयूर- पिच्छे, ३ भूषणे, ४ काञ्च्याम्, ५ चन्द्रे, मेदिनि० तत्र समूहे “मुक्ताकलापीकृतसिन्धुवारम्” कुमा० । “अधिगतकला- [] कलापकम्” वर्हे आलम्बिभिश्चन्द्रकिणः कलापैः” । “दृष्ट्वेव निर्ज्जितकलापभरामधस्तात् व्याकीर्ण्णमाल्यकवरां कवरीं तरुण्याः” माघः । भूषणे “मुक्ताकलापस्य च निस्तलस्य” कुमा० “मुक्ताकलापस्य मुक्ताभूषणस्य” मल्लि० । काञ्च्याम् “रशनाकलापगुणेन बधूः” माघः । ६ तूणे तूणश्च शरपूर्ण्णः चर्म्ममयः भस्त्रारूपः यथाह “कलापिनः” कात्या० २२, ३, १८, व्या० “कलापशब्देन शरसूर्ण्णा चर्म्ममयी भस्त्रोच्यते” कर्कः । “कलापी चषालः” आश्व० श्रौ० ९, ७, १८, “सा मेधी अग्रप्रदेशे धान्यपूलै- र्बद्धा तिष्ठति स एव चषाली भवति” नारा० वृत्त्युक्तेः धान्यपूलानां शरतुल्यत्वारोपेण बहुशरवत्त्वगुणयो- गात्तूणवत्त्वम् इति तथा च गौण्या चषालस्य कला- पित्वम् । ७ शरे “कलापिनौ धनुष्पाणी शोभमानौ दिशोदश” रामा० १, २२, ७, अत्रार्थे क्लीवत्वमपि “परीप्स- मानः पार्थानां कलापानि धनूंषि च” भा० व० १५७ अ० । ८ धनुषि । “हारिद्रवर्ण्णा ये त्वेते हेमपुङ्खाः शिला- शिताः (शराः) । नकुलस्यकलापोऽयं पञ्चशार्दूललक्षणः । “येनासौ व्यजयत् कृत्स्नां प्रतीचीं दिशमाहवे” भा० वि० ६५ अ० नकुलास्त्रकथने । ९ अर्द्धचन्द्राकारास्त्रभेदे च “खड्गांश्च दीप्तान् दीर्घांश्च कलापांश्च महाधनान् । विपा- ठान् क्षुरधारांश्च धनुर्भिर्निदधुः सह” भा० वि० ५ अ० । कलापः कार्त्तिकेयमयूरपिच्छः उत्पत्तिस्थानत्वेनास्त्यस्य अच् । १० व्याकरणभेदे कार्त्तिकेयमयूरपिच्छयोनित्वात्तस्य तथात्वम् । “अधुना स्वल्पतन्त्रत्वात् कातन्त्राख्यं भविष्यति । तद्वाहनकलापस्य नाम्ना कालापकं तथा” वृहत्कथा सारः । ११ ग्रामभेदे । “देवापिर्योगमास्थाय कलाप- ग्राममास्थितः । सोमवंशे कलौ नष्टे कृतादौ स्थापयि ष्यति” भाग० ९, १२, १३, “सुदर्शनोऽथाग्निवर्ण्णः शीघ्र- स्तस्य मरुः सुतः । योऽसावास्ते योगसिद्धः कलापग्राम- मास्थितः । कलेरन्ते सूर्य्यवंशं नष्टं भावयिता पुनः” भाग० ९, १२, ५, “सत्यभामा तथैवान्या देव्यः कृष्णस्य सम्मताः । वनं प्रविविशूराजंस्तपसे कृतनिश्चयाः । फलमूलादि भोजिन्यो हरिध्यानैकतत्पराः । हिमवन्तमतिक्रम्य कलापग्राममाविशन्” भा० मौ० ७ अ० । तेनास्य हिम- चदुत्तरपार्श्वे सन्निवेश इति गम्यते । चन्द्रे तु कलामाप्नोति आप--अण् कलां पाति पा--क वा व्युत्पत्तिः । तस्य कलापतित्वात् कलाधारत्वाच्च तथात्वम् १४ विदग्धे त्रि० मेदि० विविधकलाधरत्वात्तस्य तथात्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1791-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कलापः, पुं, (कलां मात्रां आप्नोति । कला + आप् + “कर्म्मण्यण” । ३ । २ । १ । इति अण् । यद्वा कला आप्यतेऽनेन “हलश्च” । ३ । ३ । १२१ । इति घञ् ।) समूहः । (यथा भागवते ४ । २४ । ६२ । “क्रियाकलापैरिदमेव योगिनः श्रद्धान्विताः साधु यजन्ति सिद्धये” ॥) मयूरपिच्छः । (यथा, गोः रामायणे । ५ । ५२ । १३ “संप्रदीप्तकलापाग्रा विप्रकीर्णाश्च वर्हिणः” ॥) काञ्ची । भूषणम् । (यथा कुमारे । १ । ४२ । “कण्ठस्य तस्याः स्तनबन्धुरस्य मुक्ताकलापस्य च निस्तलस्य” ॥ “मुक्ताकलापस्य मुक्ताभूषणस्य” । इति मल्लिनाथः ॥) तूणः । (यथा हेः रामायणे २ । ५२ । ११ । “ततः कलापान् सन्नह्य खङ्गौ बद्ध्वा च धन्विनौ” ॥) चन्द्रः । विदग्धः । व्याकरणविशेषः । इति मे- दिनी ॥ (यथा, वृहत्कथासारः । “अधुना स्वल्पतन्त्रत्वात् कातन्त्राख्यं भविष्यति । तद्वाहनकलापस्य नाम्ना कालापकं तथा” ॥) ग्रामविशेषः । यथा, भागवते । ९ । १२ । ६ । “देवापिर्योगमास्थाय कलापग्राममाश्रितः । सोमवंशे कलौ नष्टे कृतादौ स्थापयिष्यति” ॥ (अस्त्रविशेषः । यथा महाभारते ४ । ५ । २८ । “खड्गांश्च दीप्तान् दीर्घांश्च कलापांश्च महाधनान् । विपाठान् क्षुरधारांश्च धनुर्भिर्निदधुः सह” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-058-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कलापकलाप (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कलाप 📚 ➤ कला-आप्-अण्,घञ्
संस्कृत: भूषणम्, मयूरपिच्छः, शराधारः, संहतः · पर्याय: अलङ्कार, आभरण, परिष्कार, विभूषण, मण्डन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कलाप 📚समूह । झुंड । जैसे,—क्रियाकलाप🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें