🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:52:46 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कलापक
kalāpaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कलापक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. समूह ।
२. पूला । गट्ठा ।
३. हाथी के गले का रस्सा ।
४. चार श्लोकों का समूह जिनका अन्वय एक में होता है ।
५. वह ऋण जो मयूरों के नाचने पर अर्थात् वर्षा ऋतु में चुकाया जाय ।
६. मोतियों की लड़ी (को॰) ।
७. मेखला । करधनी (को॰) । ललाट पर अंकित सांप्रदायिक चिह्न या लक्षणविशेष (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कला—˚पक m. (कलापक) a band, bundle, Śiś.
a kind of ornament, MBh.
a string of pearls, L.
the rope round an elephant's neck, L.
a sectarian mark on the forehead, L.
कला—˚पक n. a series of four stanzas in grammatical connection (i.e. in which the government of noun and verb is carried throughout, contrary to the practice of closing the sense with each stanza, e.g. Kir. xvi, 21-24), Sāh. 558
= चन्द्रक, L.
a debt to be paid when the peacocks spread their tails (कलापिनि [see कलापिन् below] काले देयम् ऋणम्, Kāś.), Pāṇ. iv, 3, 48.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (261,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कलापकं 1 A series of four stanzas on the same subject and forming one grammatical sentence (चतुर्भिस्तु कलापकं); for an illustration see Ki. 3. 41, 42, 43, 44. --2 A debt to be paid when the peacocks spread their tails. --कः 1 A band or bundle in general. --2 A string of pearls. --3 The rope round an elephant's neck. --4 A zone or girdle (= कलाप); Śi. 9. 45. --5 A sectarian mark on the forehead (विशेषक).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0387-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कलापक पु० कलाप + स्वार्थे कन् । १ कलापार्थे, २ हस्तिस्कन्ध- बन्धे, हेमच० एकवाक्यतापन्ने ३ श्लोकचतुष्के न० । “छन्दोबद्धपदं पद्यं तेनैकेन च मुक्तकम् । द्वाभ्यां युग्मञ्च सन्दानितकं त्रिभिरिहेष्यते । कलापकं चतुर्भैश्च पञ्चभिः कुलकं मतम्” सा० द० उक्तेः किराते उदा० । “लोकं विधात्रा विहितस्य गोप्तुं क्षत्रस्य मुष्णन् वसु जैत्रमोजः । तेजस्विताया विजयैकवृत्तेर्निघ्नन् प्रियं प्राणमिवाभिमा- नम् १ । व्रीडानतैराप्तजनोपनीतः संशय्य कृच्छ्रेण नृपैः प्रपन्नः । वितानभूतं विततं पृथिव्यां यशः समूहन्निव दिग्विकीर्णम् २ । वीर्य्यावदानेषु कृतावमर्षस्तन्वन्नभूतामिव सम्प्रतीतिम् । कुर्वन् प्रयासक्षयमायतीनामर्कत्विषामह्न इवावशेषः ३ । प्रसह्य योऽस्मासु परैः प्रयुक्तः स्मर्त्तुंन शक्यः किमुताधिकर्त्तुम् । नवीकरिष्यत्युपशुष्यदार्द्रः स त्वद्विना मे हृदयं निकारः ४” । कलापिनोमयूरायस्मिन् काले सोऽपि कालः कलापी उपचारात् तस्मिन् काले देयमृणम् “कलाप्यश्वत्थयवबुसाद्वुन्” पा० वुन् । कलापक २ तत्काले देये ऋणे न० सि० कौ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1791,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कलापकः, पुं, (कलाप + संज्ञायां कन् ।) हस्तिकण्ठ- [] बन्धः । इति हेमचन्द्रः ॥ (स्वार्थे कन् । कलापार्थः । क्ली, यस्मि न् काले मयूराः कलापिनी भवन्ति स उपचारात् कलापी तत्र देयमृणम् । “कलाप्य- श्वत्थयववुसाद्वुन्” । ४ । ३ । ४८ । ऋणविशेषः । इति सिद्धान्तकौमुदी ॥ पद्यविशेषः । यथा, साहित्यदर्पणे ६ । २४७ । “छन्दोबद्धपदं पद्यं तेनैकेन च मुक्तकम् । द्वाभ्यान्तु युग्मकं सन्दानितकं त्रिभिरिष्यते । कलापकं चतुर्भिश्च पञ्चभिः कुलकं स्मृतम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-059-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें