🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:19:56 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

कलापक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

कलापक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

कलापक

अर्थ: एक जत्था या गट्ठर

व्युत्पत्ति: कलाप-कन् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. कलापक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. कलापक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — कलापक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाकलापकःकलापकौकलापकाः
द्वितीयाकलापकम्कलापकौकलापकान्
तृतीयाकलापकेनकलापकाभ्याम्कलापकैः
चतुर्थीकलापकायकलापकाभ्याम्कलापकेभ्यः
पञ्चमीकलापकात् / कलापकाद्कलापकाभ्याम्कलापकेभ्यः
षष्ठीकलापकस्यकलापकयोःकलापकानाम्
सप्तमीकलापकेकलापकयोःकलापकेषु
सम्बोधनहे कलापकहे कलापकौहे कलापकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कलापक
कलापक
kalāpaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कलापक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. समूह ।
२. पूला । गट्ठा ।
३. हाथी के गले का रस्सा ।
४. चार श्लोकों का समूह जिनका अन्वय एक में होता है ।
५. वह ऋण जो मयूरों के नाचने पर अर्थात् वर्षा ऋतु में चुकाया जाय ।
६. मोतियों की लड़ी (को॰) ।
७. मेखला । करधनी (को॰) । ललाट पर अंकित सांप्रदायिक चिह्न या लक्षणविशेष (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कला—˚पक m. (कलापक) a band, bundle, Śiś.
a kind of ornament, MBh.
a string of pearls, L.
the rope round an elephant's neck, L.
a sectarian mark on the forehead, L.
कला—˚पक n. a series of four stanzas in grammatical connection (i.e. in which the government of noun and verb is carried throughout, contrary to the practice of closing the sense with each stanza, e.g. Kir. xvi, 21-24), Sāh. 558
= चन्द्रक, L.
a debt to be paid when the peacocks spread their tails (कलापिनि [see कलापिन् below] काले देयम् ऋणम्, Kāś.), Pāṇ. iv, 3, 48.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (261,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कलापकं 1 A series of four stanzas on the same subject and forming one grammatical sentence (चतुर्भिस्तु कलापकं); for an illustration see Ki. 3. 41, 42, 43, 44. --2 A debt to be paid when the peacocks spread their tails. --कः 1 A band or bundle in general. --2 A string of pearls. --3 The rope round an elephant's neck. --4 A zone or girdle (= कलाप); Śi. 9. 45. --5 A sectarian mark on the forehead (विशेषक).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0387-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कलापक पु० कलाप + स्वार्थे कन् । १ कलापार्थे, २ हस्तिस्कन्ध- बन्धे, हेमच० एकवाक्यतापन्ने ३ श्लोकचतुष्के न० । “छन्दोबद्धपदं पद्यं तेनैकेन च मुक्तकम् । द्वाभ्यां युग्मञ्च सन्दानितकं त्रिभिरिहेष्यते । कलापकं चतुर्भैश्च पञ्चभिः कुलकं मतम्” सा० द० उक्तेः किराते उदा० । “लोकं विधात्रा विहितस्य गोप्तुं क्षत्रस्य मुष्णन् वसु जैत्रमोजः । तेजस्विताया विजयैकवृत्तेर्निघ्नन् प्रियं प्राणमिवाभिमा- नम् १ । व्रीडानतैराप्तजनोपनीतः संशय्य कृच्छ्रेण नृपैः प्रपन्नः । वितानभूतं विततं पृथिव्यां यशः समूहन्निव दिग्विकीर्णम् २ । वीर्य्यावदानेषु कृतावमर्षस्तन्वन्नभूतामिव सम्प्रतीतिम् । कुर्वन् प्रयासक्षयमायतीनामर्कत्विषामह्न इवावशेषः ३ । प्रसह्य योऽस्मासु परैः प्रयुक्तः स्मर्त्तुंन शक्यः किमुताधिकर्त्तुम् । नवीकरिष्यत्युपशुष्यदार्द्रः स त्वद्विना मे हृदयं निकारः ४” । कलापिनोमयूरायस्मिन् काले सोऽपि कालः कलापी उपचारात् तस्मिन् काले देयमृणम् “कलाप्यश्वत्थयवबुसाद्वुन्” पा० वुन् । कलापक २ तत्काले देये ऋणे न० सि० कौ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1791,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कलापकः, पुं, (कलाप + संज्ञायां कन् ।) हस्तिकण्ठ- [] बन्धः । इति हेमचन्द्रः ॥ (स्वार्थे कन् । कलापार्थः । क्ली, यस्मि न् काले मयूराः कलापिनी भवन्ति स उपचारात् कलापी तत्र देयमृणम् । “कलाप्य- श्वत्थयववुसाद्वुन्” । ४ । ३ । ४८ । ऋणविशेषः । इति सिद्धान्तकौमुदी ॥ पद्यविशेषः । यथा, साहित्यदर्पणे ६ । २४७ । “छन्दोबद्धपदं पद्यं तेनैकेन च मुक्तकम् । द्वाभ्यान्तु युग्मकं सन्दानितकं त्रिभिरिष्यते । कलापकं चतुर्भिश्च पञ्चभिः कुलकं स्मृतम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-059-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
कलापककलापक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कलापक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

कलापक 📚 ➤ एक जत्था या गट्ठर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कलापक 📚समूह🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • कलापक = कला + °पक कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • कलापक: कलाप-कन् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें