🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:13:59 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अर्बुद
arbuda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अर्बुद संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गणित में नवें स्थान की संख्या । दस कोटि । दस करोड़ ।
२. एक पर्वत जो राजपूताने की मरुभूमि में है । अरावली । आबू जो जैनों पवित्र स्थान है ।
३. एक असुर का नाम ।
४. कद्रू का पुत्र एक सर्प विशेष एक नरक का नाम [को॰] ।
५. मेघ । बादल ।
६. दो मास का गर्भ । एक रोग जिसमें शरीर में एक प्रकार की गाँठ पड़ जाती है । बतौरी । विशेष—इसमें पीड़ा तो नहीं होती पर कभी कभी यह पक भी जाती है । इसके कई भेद हैं जिनमें से मुख्य रक्तार्बुद और मांसार्बुद हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्बुद m. Ved. a serpent-like demon (conquered by Indra, a descendant of Kadrū therefore called Kādraveya, ŚBr.; AitBr.; said to be the author of RV. x, 94; RAnukr.), RV. &c.
अर्बुद (अस्), m. id., RV. i, 51, 6 and x, 67, 12
अर्बुद (अम्), n. N. of the above-named hymn, RV. x, 94; ĀśvŚr.
अर्बुद (अस्, अम्), m. n. a long round mass (said especially of the shape of the foetus in the second half of the first month [Nir. xiv, 6] or in the second month [Yājñ. iii, 75 and 89])
a swelling, tumour, polypus, Suśr. &c.
अर्बुद the cartilage of a rib, Viṣṇ.
(अर्बुद), n. (also m., L.) ten millions, VS. xvii, 2, &c. (or 100 millions, See महार्बुद)
(अस्), (अस्), m. N. of a mountain in the west of India (commonly called Abū, a place of pilgrimage of the Jainas, and celebrated for its Jaina temples)
(आस्), (आस्), m. pl. N. of a people, VarBṛS.; BhP. &c.
अर्बुद (with Buddhists) N. of one of the 8 cold hells, Dharmas. 122
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (93,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्बु(र्वु)दः, --दं 1 A swelling, tumour, (of various kinds); मांस˚, नासा˚, शोणित˚ &c. --2 One hundred millions. --3 N. of a mountain in the west of India (Abu). --4 A serpent-like demon killed by Indra. --5 A serpent. --6 A cloud. --7 A place of pilgrimage (of the Jainas). --8 A long round mass, lump of flesh; यदि पिंडः पुमान्स्त्री चेत् पेशी नपुंसकं चेदर्बुदं Suśr; Y. 3. 75, 89 (मांसपिंड). --9 N. of a people. --10 N. of a hell.
अर्बु(र्वु)दः, --दं 1 A swelling, tumour, (of various kinds); मांस˚, नासा˚, शोणित˚ &c. --2 One hundred millions. --3 N. of a mountain in the west of India (Abu). --4 A serpent-like demon killed by Indra. --5 A serpent. --6 A cloud. --7 A place of pilgrimage (of the Jainas). --8 A long round mass, lump of flesh; यदि पिंडः पुमान्स्त्री चेत् पेशी नपुंसकं चेदर्बुदं Suśr; Y. 3. 75, 89 (मांसपिंड). --9 N. of a people. --10 N. of a hell.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0170-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अर्बु(र्वु)द न० अर्ब (र्व) विच् तस्मै उदेति उद् + इण्--ड । (आव् इति) ख्याते १ मांसपिण्डाकारे रोगभेदे, स च सुश्रुतोक्तवर्त्माश्रयेषुएकविंशतिरोगेषु मध्येरोगभेदः “पृथग्- दोषा समस्ताश्च यदा वर्त्म व्यपाश्रयाः । सिरा व्याप्यावतिष्ठन्ते वर्त्मस्वधिकमूर्च्छिताः । विवर्द्ध्य मांसं रक्तञ्च तदा वर्त्मव्यापाश्रयान् । विकारान् जनयत्याशु नामतस्तान् निबोधत” इत्युपक्रम्य उत्सर्द्दिनोप्रभृतीन् एकविंशति भेदान् उक्त्वा तेषां प्रत्येकलक्षणान्युक्तानि तत्र० “वर्त्मा- न्तरस्थं विषमं ग्रन्थिभूतमवेदनम् । विज्ञेयमर्बुदं पुंसां सरक्तमवलम्बितम्” इत्यर्वुदलक्ष्मोक्तम् अर्बुदञ्च नानाविधं मांसार्वुदर्शोणितार्वुदादिभेदात् । “कृष्ण- स्फोटीसरक्तैश्च पिडकाभिश्च पीडितम् । यस्य वस्तिरुज- श्चोग्रा ज्ञेयं तच्छोणितार्बुदम् । मांसदोषेण जानीया- दर्बुदं मांससम्भवम्” एवं मेदोऽर्बुदादयोऽषि तत्रोक्ता रोगभेदा ज्ञेयाः । २ दशकोटिसंख्यायां ३ तत्संख्यातेषुम एकादिकोटिसंख्या दशगृणोत्तरा उक्त्वा अर्बुदमवजं खर्वनिखर्वमहापद्मशङ्क्षवस्तस्मात्” लीला० “इमा मेऽग्न! इष्टका धेनवःसन्त्वेका च दश च दश च शतं [] च शतं चेत्युपक्रम्य “अर्बुदं चन्यर्बुदञ्च इति यजु० १७, २ । ४ पर्व्वतभेदे ५ असुरभेदे च पु० । “महान्तं चिदर्बुदं निक्रमी पदा” ऋ० १, ५१, ४, ६ काद्रवेये सर्पभेदे पु० पञ्च- मेऽहनीत्युपऽक्रम्य “अर्बुदः काद्रवेयो राजेत्याह तस्य सर्पाविशः” इति शत० ब्रा० । अम्बूनि ददाति दा--क वेदे मस्य रः । ७ मेघे “न्यर्बुदं वावृधानो अगुः ऋ० २, ११, २०, “अम्बूनि ददातीत्यर्बुदो मेघः” भा० अर्बुदाकारत्वात् गर्भस्य ८ मांसपिण्डभेदे” “यदि पिण्डः पुमान्, स्त्री चेत्पेशी, नपुंसकेऽर्बुदमिति” सुश्रु० द्वितीयमासिकगर्भमात्रे न० “प्रथमे मासि संक्लेदभूतो धातुविमूर्च्छितः । मास्यर्बुदं द्वितीये तु तृतीयेऽङ्गेन्द्रियैर्युतः” या० स्मृ० “द्वितीये तु मासि अर्बुदमीषत्कठिनं मांसपिण्डमयं भवति” मिता० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0379-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अर्बुद" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें