🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:59:48 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मेचक
mecaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
काले रंग के नाम (1.5.15) कृष्ण · नील · असित · श्याम · काल · श्यामल
मोरपंख के चन्द्राकार चिह्न (2.5.33) चन्द्रक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मेचक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अंधकार । अँधेरा ।
२. नीलांजन । सुरमा ।
३. मोर की चंद्रिका ।
४. धूआँ । धूम ।
५. मेघ ।
६. शोभांजन । सहिंजन ।
७. पीतशाल । पियासाल ।
८. काला नमक ।
९. बिच्छू की एक छोटी जाति ।
मेचक २ वि॰ श्यामल । काला । स्याह । उ॰—चोकने मेचक रुचिर, सुकुंचित सुंचित केस ।—घनानंद॰, पृ॰ २९९ । यौ॰—मेचकगल = मोर । मयूर । मेचकापगा = यमुना नदी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मेचक mf(आ)n. dark-blue, black, MBh.; Kāv. &c. (in alg. applied to the 15th unknown quantity, Col.)
मेचक m. dark-blue colour, blackness, L.
the eye of a peacock's tail, Mālatīm.
a kind of gem, L.
smoke, L.
a cloud, L.
Moringa Pterygosperma, L.
मेचक m. (also n.) a teat, nipple, L.
मेचक n. darkness, L.
sulphuret of antimony, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (832,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मेचक a. [cf. Uṇ. 5. 37] Black, dark-blue, dark-coloured कुर्वन्न जनमेचका इव दिशो मेघः समुत्तिष्ठते Mk. 5. 23; U. 6. 25; Me. 59. --कः 1 Blackness, the dark blue-colour. --2 An eye of a peacock's tail; Māl. 6. 5. --3 A cloud. --4 Smoke. --5 A nipple. --6 A kind of gem. --कं 1 Darkness. --2 Sulphuret of antimony. --Comp. --आपगा an epithet of the Yamunā.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0878-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मेचक न० मच--वुन् पृषो० । १ अन्धकारे २ स्रोतोऽञ्जने च मेदि० ३ नीलाञ्जने राजनि० । ४ मयूरचन्द्रके ५ कृष्णवर्णे मेदि० । ६ धूमे ७ मेघे ८ शोभाञ्जने शब्दर० ९ कृष्णवर्ण- युते त्रि० अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4763,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मेचकं, क्ली, (मचति वर्णान्तरेण मिश्रीभवतीति । मच् + “कृञादिभ्यः संज्ञायां वुन् ।” उणा० ५ । ३५ । इति वुन् । ततः “पचिमच्योरिच्च ।” उणा० ५ । ३७ । इति इत्वे लघूपधगुणः । यद्वा, मच मचि कल्कने + अकन् । मचि परिमुचां नाम्नीत्येत्वम् । मेचकः कृष्णनीलः स्यादतसीपुष्पसन्निभः । इति शब्दार्णवः । व्युत्पत्तिस्तु मचति मिश्रीभवति वर्णान्तरेण इति भरतः । इत्यमरटीकायां रघु- नाथचक्रवर्त्ती ।) श्रोतोऽञ्जनम् । अन्धकारः । इति मेदिनी । के, १४० ॥ नीलाञ्जनम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ (यथा, -- “मेचकं मर्द्दनाञ्जनपिण्डवदीषत्कृष्णरूक्षम् ।” इति माधवकरकृतरुग्विनिश्चयव्याख्यानेऽतीसा- राधिकारे विजयरक्षितः ॥)
मेचकः, पुं, मयूरचन्द्रकः । श्यामलः । इति मेदिनी । के, १४० ॥ (यथा, “मेचकामं आगार- धूमाभञ्च ससारगन्धकादिमणिमसृणीकृतकृष्ण- वर्णस्येव वर्णो मेचक इति जेज्जडादयः प्राहुः चिक्कणकृष्ण इत्यर्थः ।” इति रुग्विनिश्चयस्य रक्तपित्तव्याख्याने विजयेनोक्तम् ॥) धूमः । मेघः । शोभाञ्जनः । इति शब्दरत्नावली ॥ श्यामलगुणयुक्ते, त्रि । इत्यमरः । १ । ५ । १४ ॥ (यथा, शिशुपालवधे । ६ । २६ । [] “गजकदम्बकमेचकमुच्चकै- र्नभसि वीक्ष्य नवाम्बुदमम्बरे ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-778-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें