🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:12:50 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

काल
kāla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
काल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. समय । वक्त । वह संबंधसत्ता जिसके द्वारा, भूत, भविष्य, वर्तमान आदि की प्रतीति होती है और एक घटना दूसरी से आगे, पीछे आदि समझी जाती है । विशेष—वैशेषिक में काल एक नित्य द्रव्य माना गया है और 'आगे' 'पीछे' 'साथ', धीरे,' जल्दी आदि उसके लिंग बतलाए गए हैं । संख्या, परिमाण, पृथकत्व, संयोग और विभाग उसके गुण कहे गए हैं । 'पर', 'अपर' आदि प्रत्ययों का भाव सर्वत्र सब प्रणियों में समान होता है, और इस परत्व, अपरत्व की उत्पत्ति में असमवयि कारण से से काल का संयोग होता है । इससे काल सबका कारण तथा व्यापक और एक मान गया है । उसकी अनेकता की प्रतीति केवल उपाधि से होती है । कोई कोई नैयायिक काल के 'खंडकाल' और 'महाकाल' दो भेद करते हैं । पदार्थों (ग्रहों आदि) की गति आदि से क्षण दंड, मास, वर्ष आदि का जिसमें व्यवहार होता है, वह खंडकाल है । और उसी का दूसरा नाम कालोपाधि है । जैन शास्त्रकार काल को एक अरूपी द्रव्य मानते हैं और उसकी उत्सर्पिणी और अवसर्पिणी दो गतियाँ कहते है । पाश्चात्य दार्शिनकों में लेबनीज काल को संबंधी की अव्यक्त भावना कहता है । कांट का मत है कि काल कोई स्वतंत्र बाह्य पदार्थ नहीं है, वह चित्तप्रयुक्त अवस्था है जो चित्त के अधीन है, वस्तु के अधीन नहीं । देश और काल वास्तव में मानसिक अवस्थाएँ हैं जिनसे संबद्ध सब कुछ देख पड़ता है । मुहा॰—काल काटना = समय बिताना । कालक्षेप करना = समय काटना । दिन बिताना । काल पाकर = (१) कुछ दिनों के पीछे । कुछ काल बीतने पर । जैसे,—काल पाकर उसका रंग बदल जायगा । (२) मरकर । मरने के बाद । उ॰—काल पाइ मुनि सुनु सोइराजा । भएउ निसाचर सहित समाजा ।—मानस, १ ।१७६ ।
३. अंतिम काल । नाश का समय । अंत । मृत्यु । क्रि॰ प्र॰—आना ।
३. यमराज । यमदुत । उ॰—प्रभु प्रताप ते कालहिं खाई ।— तुलसी (शब्द॰) ।
४. नियत ऋतु । नियत समय । जैसे,—ये पेड़ अपने काल पर फूलेंगे ।
४. उपयुक्त समय । अवसर । मौका ।
६. अकाल । महँगी । दुर्भिक्ष । कहत । क्रि॰ प्र॰—पड़ना ।
७. ज्योतिष के अनुसार एक योग जो दिन के अनुसार घूमता है और यात्रा में अशुभ माना जाता है ।
८. कसौंजा ।
९. काल साँप ।
१०. लोहा ।
१२. शनि ।
१२. [स्त्री॰ काली] शिव का नाम । महाकाल ।
१३. काला या गहरा नीला रंग (को॰) ।
१४. प्रारब्ध (को॰) ।
१५. आँख का काला हिस्सा (को॰) ।
१६. कोयल (को॰) ।
१७. एक सुंगंधयुक्त पदार्थ । अगुरु (को॰) ।
१८. कलवार । मद्याविक्रेता (को॰) ।
१९. मौसम । ऋतु (को॰) ।
२०. भाग्य । नियति (को॰) ।
२१. भाग । विभाग (को॰) ।
२२. शिव का एक शत्रु (को॰) ।
२३. 'म' अक्षर की गुह्य संज्ञा (को॰) ।
काल २ वि॰ काला । काले रंग का । यौ॰—कालकोठरी ।
काल पु ३ क्रि॰ वि॰ [हिं॰ काल] दे॰ कल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. काल mf(ई, Pāṇ. iv, 1, 42)n. (fr. √ 3. कल्?), black, of a dark colour, dark-blue, MBh.; R. &c.
काल m. a black or dark-blue colour, L.
the black part of the eye, Suśr.
the Indian cuckoo, L.
the poisonous serpent Coluber Naga (= कालसर्प), Vet.
the plant Cassia Sophora, L.
a red kind of Plumbago, L.
the resin of the plant Shorea robusta, L.
the planet Saturn
N. of Śiva
of Rudra, BhP. iii, 12, 12
of a son of Hrada, Hariv. 189
of the prince Kāla-yavana, BhP. iii, 3, 10
of a brother of king Prasena-jit, Buddh.
of a future Buddha
of an author of Mantras (= Aśva-ghoṣa), Buddh.
of a Nāga-rāja, Buddh.
of a Rakṣas, R. vi, 69, 12
of an enemy of Śiva, L.
of a mountain, R. iv, 44, 21; Kāraṇḍ.
of one of the nine treasures, Jain.
a mystical N. of the letter म्
काल n. a black kind of Agallochum, L.
a kind of perfume (कक्कोलक), L.
iron, L.
2. काल अस्, m. (√ 3. कल्, ‘to calculate or enumerate’), [ifc. f(आ). , RPrāt.], a fixed or right point of time, a space of time, time (in general), AV. xix, 53 & 54; ŚBr. &c.
the proper time or season for (gen. dat. loc., in comp., inf., or Pot. with यद्, e.g. कालः प्रस्थानस्य or ˚नाय or ˚ने, time for departure; क्रिया-काल, time for action, Suśr.; नायं कालो विलम्बितुम्, this is not the time to delay, Nal.; कालो यद् भुञ्जीत भवान्, it is time for you to eat, Pāṇ. iii, 3, 168, Kāś.), ŚBr.; MBh. &c.
occasion, circumstance, MBh. xii, 2950; Mṛcch.
season, R. &c.
meal-time (twice a day, hence उभौ कालौ, ‘in the morning and in the evening’, MBh. i, 4623; षष्ठे काले, ‘in the evening of the third day’, MBh.; षष्ठान्न-काल, ‘one who eats only at the sixth meal-time, i.e. who passes five meals without eating and has no meal till the evening of the third day’, Mn. xi, 200; or without अन्न, e.g. चतुर्थ-कालम्, ‘at the fourth meal-time i.e. at the evening of the second day’, Mn. xi, 109)
hour (hence षष्ठे काले ऽह्नः, ‘at the sixth hour of the day, i.e. at noon’, Vikr.)
a period of time, time of the world (= युग), Rājat.
measure of time, prosody, Prāt.; Pāṇ.
a section, part, VPrāt.
the end, ChUp.
death by age, Suśr.
time (as leading to events, the causes of which are imperceptible to the mind of man), destiny, fate, MBh.; R. &c.
time (as destroying all things), death, time of death (often personified and represented with the attributes of Yama, regent of the dead, or even identified with him: hence कालम्-√ इ or कालं-√ कृ, ‘to die’, MBh. &c.; काल in this sense is frequently connected with अन्तक, मृत्यु, e.g. अभ्य्-अधावत प्रजाः काल इवान्तकः, ‘he attacked the people like Time the destroyer’, R. iii, 7, 9; cf. कालान्तक; काल personified is also a Devarṣi in Indra's court, and a son of Dhruva, MBh. i, 2585; Hariv.; VP.)
काल [cf. κήρ; Lat. calen-doe: Hib. ceal, ‘death and everything terrible’.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (277,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काल a. (ली f.) 1 Black, of a dark or dark-blue colour. --2 Injuring, hurting. --लः 1 The black or dark-blue colour. --2 Time (in general); विलंबितफलैः कालं निनाय स मनोरथैः R. 1. 33; तस्मिन्काले at that time; काव्यशास्त्रविनोदेन कालो गच्छति धीमतां H. 1. the wise pass their time &c. --3 Fit or opportune time (to do a thing), proper time or occasion; (with gen., loc., dat., or inf.); R. 3. 12, 4. 6, 12. 69; पर्जन्यः कालवर्षी Mk. 10. 60. --4 A period or portion of time (as the hours or watches of a day); षष्ठे काले दिवसस्य V. 2. 1; Ms. 5. 153. --5 The weather. --6 Time considered as one of the nine dravyas by the Vaiśeṣikas. --7 The Supreme spirit regarded as the destroyer of the universe, being a personification of the destructive principle; कालः काल्या भुवनफलके क्रडिति प्राणिशारैः Bh. 3. 39. --8 (a) Yama, the god of death; कः कालस्य न गोचरांतरगतः Pt. 1. 146. (b) Death, time of death. --9 Fate, destiny. --10 The black part of the eye. --11 The (Indian) cuckoo. --12 The planet Saturn. --13 N. of Śiva. --14 A measure of time (in music or prosody). --15 A person who distils and sells spirituous liquor. --16 A section, or part --17 A red kind of plumbago. --18 Resin, pitch --19 N. of an enemy of Śiva. --20 (with the Jainas) One of the nine treasures. --21 A mystical name for the letter म्. --ला 1 N. of several plants. --2 N. of a daughter of Dakṣa. --3 An epithet of Durgā. --ली 1 Blackness. --2 Ink, black ink. --3 An epithet of Pārvatī, Śiva's wife. --4 A row [] of black clouds. --5 A woman with a dark complexion. --6 N. of Satyavatī, mother of Vyāsa. --7 Night. --8 Censure, blame. --9 One of the seven tongues of Fire. --10 A form of Durgā; कालीतनयः a buffalo. --11 One of the Mātṛs or divine mothers. --12 N. of a wife of Bhīma. --13 A sister of Yama. --14 A kind of learning (महाविड्या). --15 A small shrub used as a purgative. --लं 1 Iron. --2 A kind of perfume. --Comp. --अयसं iron. --अक्षरिकः a scholar, one who can read and decipher. --अगरु n. a kind of sandal tree, black kind of aloe; Bv. 1. 70, R. 4. 81. (--n.) the wood of that tree; Rs. 4. 5; 5. 5. --अग्निः, --अनलः {1} the destructive fire at the end of the world. {2} an epithet of Rudra. {3} a kind of bead (रुद्राक्ष). --अंग a. having a dark-blue body (as a sword with a dark-blue edge). --अजिनं the hide of a black antelope. --अंजनं a sort of collyrium; Ku. 7. 20, 82. --(नी) a small shrub used as a purgative. --अंडजः the (Indian) cuckoo. --अतिक्रमः --मणं delay, being late; Pt. 1. 154. --अतिपातः, --अतिरेकः loss of time, delay; Māl {2} --अतीत a. elapsed, passed by. --अत्ययः {1} delay, lapse of time. {2} loss by lapse of time. --अध्यक्षः {1} ‘presiding over time’, epithet of the sun. {2} the Supreme soul. --अनुनादिन् m. {1} a bee. {2} a sparrow. {3} the Cātaka bird. --अनुसारकः {1} Tagara tree. {2} yellow sandal. --अनुसारिः, --अनुसारिन्, --अनुसारिवा, --अनुसार्यः, --र्यकः benzoin. --अंतकः time, regarded as the god of death, and the destroyer of every thing. --अंतरं {1} an interval. {2} a period of time. {3} another time or opportunity. ˚आवृत a. hidden or concealed in the womb of time. ˚क्षम a. able to bear delay; अकालक्षमा देव्याः शरीरावस्था K. 263; Ś. 4. ˚प्रेक्षिन् Pt. 3. 172. ˚विषः an animal venomous only when enraged, as a rat. --अभ्रः a dark, watery cloud. --अवधिः appointed time. --अवबोधः knowledge of time and circumstances; Māl. 3. 11. --अशुद्धिः f., --अशौचं period of mourning, ceremonial impurity caused by the birth of a child or death of a relation in the family; see अशौच. [] --आकृष्ट a. {1} led to death. {2} produced or brought by time. --आत्मक a. depending on time or destiny. --आत्मन् m. the Supreme spirit. --आयसं iron. --उप्त a. sown in due season. --कंजं a blue lotus. --कटंकटः an epithet of Śiva. --कंठः {1} a peacock. {2} a sparrow. {3} a wagtail. {4} a gallinule. {5} an epithet of Śiva; U. 6. --कंठकः --कंटकः a gallinule. --कंडकः a water-snake. --करणं appointing or fixing time. --कर्णिका, --कर्णी misfortune. --कर्मन् n. death. --कलायः dark pulse. --कल्प a. fatal, deadly. --कालः Supreme being. --कीलः noise. --कुंठः Yama. --कुष्ठः a myrrh. --कूटः, --टं (a) a deadly poison; Ś. 6. (b) the poison churned out of the ocean and drunk by Śiva; अद्यापि नोज्झति हरः किल कालकूटं Ch. P. 50. --कृत् m. {1} the sun. {2} a peacock. {3} Supreme spirit. --कृत {1} produced by time. {2} fixed, appointed. {3} lent or deposited. {4} done for a long time. --(तः) the sun. --क्रमः lapse of time, course of time; कालक्रमेण in course or process of time; Ku. 1. 19. --क्रिया {1} fixing a time. {2} death. --क्षेपः {1} delay, loss of time; Me. 22; मरणे कालक्षेपं माकुरु Pt. 1. {2} passing the time. --खंजं, --खंजनं, --खंडं the liver. --गंगा the river Yamunā. --ग्रांथिः a year. --घातिन् a. killing by degrees or slowly (as a poison) --चक्रं {1} the wheel of time (time being represented as a wheel always moving). {2} a cycle. {3} (hence fig.) the wheel of fortune, the vicissitudes of life. --(क्रः) an epithet of the sun. --चिह्नं a symptom of approaching death. चोदित a. summoned by the angel of death. --ज्येष्ठ a. senior in years, grown up; U. 5. 12. --ज्ञ a. knowing the proPer time or occasion (of any action); अत्यारूढो हि नारीणामकालज्ञो मनोभवः R. 12. 33; Śi. 2. 83. --(ज्ञः) {1} an astrologer. {2} a cock. --ज्ञानिन् m. an epithet of Śiva. --त्रयं the three times; the past, the present, and the future; ˚दर्शी K. 46. --दंडः death. --दमनी an epithet of Durgā. --धर्मः, --धर्मन् m. {1} the line of conduct suitable to any particular time. {2} the law or rule of time. {3} effects proper to the time. {4} fated time, death; न [] पुनर्जीवितः कश्चित्कालधर्ममुपागतः Mb.; परीताः कालधर्मणा &c. --धारणा prolongation of time. --नरः (in astrology) the figure of a man's body. --नाथः, --निधिः Śiva. --नियोगः decree of fate or destiny; लंध्यतेन खलु कालनियोगः Ki. 9. 13. --निरूपणं determination of time, chronology. --नेमिः {1} the rim of the wheel of time. {2} N. of a demon, uncle of Rāvaṇa, deputed by him to kill Hanūmat. {3} N. of a demon with 100 hands killed by Viṣṇu. ˚अरिः, रिपुः, हरः, हन् m. epithets of Kṛṣṇa. --पक्व a. ripened by time, i. e. spontaneously; Ms. 6. 17, 21; Y. 3. 49. --परिवासः standing for a time so as to become stale. --पाशः the noose of Yama or death. --पाशिकः a hangman. --पृष्ठं {1} a species of antelope. {2} a heron. --(कं) {1} N. of the bow of Karṇa; Ve. 4.
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काल त् क कालोपदेशे । इति कविकल्पद्रुमः । (अदन्तचुरां--परं--सकं--सेट् ।) यथा अचकालत् [] कालमियत्तया गणकः । एतावती वेलेति कथित- वानित्यर्थः । इति दुर्गादासः ॥
कालं, क्ली, (ईषत् कृष्णत्वं लाति गृह्णाति । ला + कः धातुषु कुत्सितरूपतया अलति वा । अल् + अच् । कोः कादेशः ।) लौहम् । इति वाचस्पति- रित्यमरटीकायां भरतः ॥ कक्वोलकम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ कालीयकम् । इति शब्दचन्द्रिका ॥
कालः, पुं, (कलयति आयुः । कल् संख्याने पचा- द्यच् ततः प्रज्ञाद्यण् । यद्वा कालयति सर्व्वाणि भूतानि । कल् प्रेरणे ण्यन्तात् पचाद्यच् ।) क्षण- दण्डमुहूर्त्तप्रहरदिनरात्रिपक्षमासायनवत्सरादिः । इति दुर्गादासः ॥ तत्पर्य्यायः । दिष्टः २ अनेहा ३ समयः ४ । इत्यमरः । १ । ४ । १ ॥ “जन्यानां जनकः कालो जगतामाश्रयो मतः । परापरत्वधीहेतुः क्षणादिः स्यादुपाधितः” ॥ (यथा विष्णुपुराणे । १ । २ । १४ । “परस्य ब्रह्मणो रूपं पुरुषः प्रथमं द्विज ! । व्यक्ताव्यक्ते तथैवान्ये रूपे कालस्तथा परम्” ॥) अस्य गुणाः । सङ्ख्या १ परिमितिः २ पृथक्त्वम् ३ संयोगः ४ विभागः ५ । इति भाषापरिच्छेदः ॥ “अनादिनिधनः कालो रुद्रः सङ्कर्षणः स्मृतः । कलनात् सर्व्वभूतानां स कालः परिकीर्त्तितः” ॥ इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥ * ॥ (“कालस्तु त्रिविधो ज्ञेयोऽतीतोऽनागत एव च । वर्त्तमानस्तृतीयस्तु वक्ष्यामि शृणु लक्षणम् ॥ कालः कलयते लोकं कालः कलयते जगत् । कालः कलयते विश्वं तेन कालोऽभिधीयते ॥ कालस्य वशगाः सर्व्वे देवर्षिसिद्धकिन्नराः । कालो हि भगवान्देवः स साक्षात्परमेश्वरः ॥ सर्गपालनसंहर्त्ता स कालः सर्व्वतः समः । कालेन कल्प्यते विश्वं तेन कालोऽभिधीयते ॥ येनोत्पत्तिश्च जायेत येन वै कल्प्यते कला । सोऽन्तवच्च भवेत्कालो जगदुत्पत्तिकारकः ॥ यः कर्म्मणि प्रपश्येत प्रकर्षे वर्त्तमानके । सोऽपि प्रवर्त्तको ज्ञेयः कालः स्यात् प्रतिपालकः ॥ येन मृत्युवशं याति कृतं येन लयं व्रजेत् । संहर्त्ता सोऽपि विज्ञेयः कालः स्यात् कलनापरः ॥ कालः सृजति भूतानि कालः संहरते प्रजाः । कालः स्वपिति जागर्त्ति कालो हि दुरतिक्रमः ॥ काले देवा विनश्यन्ति काले चासुरपन्नगाः । नरेन्द्राः सर्व्वजीवाश्च काले सव्व विनश्यति ॥ त्रिकालात् परतो ज्ञेय आगन्तुर्गतचेष्टकः । तथा वर्षाहिमोष्णाख्या स्त्रयः काला इमे मताः ॥ तथा त्रयोऽन्येऽपि ज्ञेया उद्यन्मध्यास्तरूपिणः । सूक्ष्मोऽपि सर्व्वगः स वै व्यक्ताद्व्यक्ततरः शुभः” ॥ इति प्रथमस्थाने ४ अः । हारीतेनोक्तम् ॥) यमः । (यथा गोः रामायणे । ३ । ३५ । ४३ । “आपतन्तीञ्चतां दृष्ट्वा कालदण्डोपमां गदाम्” ॥) कृष्णवर्णः । कृष्णगुणवति त्रि । इत्यमरः । १ । ५ । १४, १६ । (यथा गोः रामायणे । ६ । ६७ । २ । “उद्यतायुधनिस्त्रिंशे रथे च समलङ्कृते । कालाश्वयुक्ते महति स्थितः कालान्तकोपमः” ॥) मृत्युः । (यथा भागवते । ९ । ९ । २ । [] “दिलीपस्तत्सुतस्तद्वदशक्तः कालमेयिवान् भगीरथस्तस्य पुत्त्रस्तेपे स सुमहत् तपः” ॥) महाकालः । इति मेदिनी ॥ शनिः । इति दीपिका ॥ कासमर्द्दः । रक्तचित्रकः । रालः । कोकिलः । इति राजनिर्घण्ठः ॥ (सर्व्वकलनात् शिवः । यथा महाभारते । १३ । १७ । ४७ । “गजहा दैत्यहा कालो लोकधाता गुणाकरः” ॥ कालनियन्तृत्वात् विष्णुः । यथा महाभारते । १३ । १ । ४९ । ५८ । “ऋतुः सुदर्शनः कालः परमेष्ठी परिग्रहः” ॥ पर्व्वतविशेषः । यथा गोः राभायणे । ४ । ४४ । २१ । “ततो महाश्रमं गत्वा देवगन्धर्व्वसेवितम् । कालं नाम सदा शान्तं गमिष्यथ शिलोच्चयम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-108-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "काल" आता है (60)
अमस काल । समयआहर — पु संज्ञा पुं॰ समय । काल । दिननेम काल । समयभूक काल । समयसमय वक्त । काल । जैसे,—समय परिवर्तन- शील है । मुहा॰—समय पर=ठीक वक्त परअवसर समय । कालपीयु काल । समयभसंत काल । समयकृष्ण श्याम । काल । सिपाहशिष्य समय । कालभविष्य वर्तमान काल के उपरात आनेवाला । (काल) । वह (काल) जो प्रस्तुत काल के समा…वेला काल । समय । वक्तयापित बिताया या व्यतीत किया हुआ । जैसे,— समय, कालमुहूर्तक क्षम । काल । समयहासा काल । समयजगदंतक मृत्यु । कालसर्वसंहार कालघरी समय । काल । घड़ीजून † संज्ञा पुं॰ समय । काल । बेस्राअरसा समय । कालवक्त समय । काल । मुहा॰—वक्त काटना = (१) किसी प्रकार समय बिताना । (२) जी बहल…अनेहा समय । काल । वक्तबरिया पु † ^१ संज्ञा स्त्री॰ समय । अवसर । काल । दे॰ 'बेरिया'हंगाम काल । समययम एक साथ उत्पन्न बच्चों का जोड़ा । यमजअमत मत का अभाव । असंमतिजमन भोजन करना । भक्षणदिन उतना समय जिसमें सूर्य क्षितिज के ऊपर रहता है । सूर्योदय से लेकर सूर्या…धूक वायुपीथ पानीयाम तीन घंटे का समय । पहरअंतक मृत्यु जो प्राणियों के जीवन का अंत करती है मौतयातु आनेवालारमति नायकदिष्ट भाग्यविश्व चौदहों भुवनों का समूह । समस्त ब्रह्मांड । विशेष दे॰ 'ब्रह्मांड'श्राम मास । महीनासाम्य समान होने का भाव । तुल्यता । समानता । जैसे,—इन दोनों पुस्तकों में बहुत…अमूर्त मूर्तिरहित । निराकर । अवयवशून्य । निरवयवअवस्था दशा । हालतनौ जो गिनती में आठ और एक हो । एक कम दसस्यमीक बाँबी । वल्मीकजगदाधार परमेश्वरकालपुरुष ईश्वर का विराट् रूप । विराट् रूप भगवान्स्यमिक चींटियों या दीमकों का बनाया हुआ मिट्टी का घर । बाँबी । वल्मीकसात्म्य सारूप्य । सरूपतास्वयंभू ब्रह्मासर्वजित् सबको जीतनेवालाविश्वेदेव अग्निबार द्वार । दरवाजाअध्व रास्ता । मार्ग । पथसरिमा सति । गमनसर्वहर सब कुछ हर लेनेवालाकर्मसाक्षी जो कर्मों का देखनेवाला हो । जिसके सामने कोई काम हुआ होछन पु संज्ञा पुं॰अहद प्रतिज्ञा । वादा । इकरार । क्रि॰ प्र॰— करना = प्रतिज्ञा करना । — टूटना…फसल ऋतु । मौसममौत मरने का भाव । मरण । मृत्यु । विशेष दे॰ 'मृत्यु'गरुरा पु † संज्ञा पुं॰हरिमा पीतता । पीलापन
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें