🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:47:16 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कालक
kālaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
शरीर का काला दाग़/मस्सा (2.6.49) जडुल · पिप्लु
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कालक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. तैंतीस प्रकार के केतुओं में से एक केतु का नाम ।
२. आँख की पुतली ।
३. बीजगणित में द्वितीय अव्यक्त राशि ।
४. अलगर्द नामक पानी का साँप ।
५. एक देशविशेष । विशेष—यह महाभाष्यकार पतंजलि के समय में आर्यावर्त की पूर्वी सीमा माना जाता था ।
६. यकृत ।
७. एक राक्षस का नाम जो कालक नामक स्त्री से उत्पन्न कश्यप का पुत्र था ।
८. एक प्रकार का अन्न (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. कालक mfn. (Pāṇ. v, 4, 33) dark-blue, black, Lalit.
freckled (? or ‘dark’, as with anger), Pat.
कालक m. a freckle (? ‘black colour’), Pat.
the black part of the eye, Suśr.
a water-snake, L.
a kind of grain, Suśr.
(in alg.) the second unknown quantity, Bījag.
N. of a Rakṣas, R. iii, 29, 30
of an Asura, Hariv.
कालक m. pl. N. of a people, VarBṛS.
कालक m. of a dynasty, VP.
कालक n. a worm-hole (in wood), VarBṛS.
the liver, L.
N. of a pot-herb, Bhpr.
2. कालक mf(इका)n. to be paid monthly (as interest, वृद्धि).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (277,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कालक a. Black, dark-blue. --कः 1 A mole, freckle, mark. --2 A water-snake. --3 The black part of the eye. --4 A kind of grain. --का Ved. 1 A kind of bird. --2 A daughter of Dakṣa. --कं 1 The liver. --2 An unknown quantity (in alg.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0400-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कालक न० काल--स्वार्थे क कलयति रक्ततां कल--नोदने ण्वुल् वा । १ कालशाके भावप्र० तस्य कृष्णवर्णत्वात् तथात्वम् । २ यकृति हेमच० । निखिलदेहरक्तप्रेरकत्वात् तस्य तथात्वम् । यथोक्तं भावप्र० । “यदा रसो यकृत् याति तत्र रञ्जकपित्ततः । रागं पाकंच संप्राप्य स भवेद्र- क्तसंज्ञकः” । “यकृत् प्लीहा च रक्तस्य मुख्यस्थानं तयोः स्थितम् । अन्यत्र संस्थितवतां रक्तानां पोषकं भवेत्” इति च । देहस्थे कृष्णवर्णे (जडुल) ३ चिह्नभेदे जतुके पु० अमरः ४ अलगर्द्धे जलव्याले (कालढोडा) सर्पे पु० स्त्री शब्दर० । अनित्ये वर्णे तेन रक्ते चार्थे “कालाच्च” प० कन् । कालक कालवर्णेन रक्ते ५ पटादौ त्रि० तस्य वर्णस्यानित्यत्वात् रागेण रक्ततयाऽनित्यत्वाच्च तथात्वम् । स्त्रियां टाप् । “कालिका शाटी” सि० कौ० । वीजगणितोक्ते ६ अव्यक्त- राशिसं ज्ञाभेदे पु० अव्यक्तशब्दे ४६७ पृ० विवृतिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1992,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कालकं, क्ली, (काल + स्वार्थे कन् । यद्वा, कलयति नोदयति रक्तताम् । कल नोदने + ण्वुल् ।) काल- शाकम् । इति भावप्रकाशः ॥ (कालशाकशब्दे- ऽस्य गुणादिकं बोध्यम् ॥) यकृत् । इति हेमचन्द्रः ॥
कालकः, पुं, (कालयतीति । कलत्कक्षेपे + “ण्वुल्तृचौ” ३ । १ । १३३ इति ण्वुल् ।) जतुकः । इत्यमरः । २ । ४ । ४९ ॥ जडुर इति भाषा ॥ (“वर्णे चा- नित्ये” । “रक्ते” । “कालाच्च” । ५ । ४ । ३१, ३३ इति कन् । कालकः पटः । कालिका शाटी । कालकं मुखं इति सिद्धान्तकौमुदी ॥) अलगर्द्द- सर्पः । इति शब्दरत्नावली ॥ (राक्षसविशेषः । यथा गोः रामायणे ३ । २९ । ३० । “दुर्ज्जयः कालकाख्यश्च परुषः कालिकामुखः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-109-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें