🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:04:08 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्वयंभू
svayaṃbhū
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्वयंभू १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ स्वयम्भू]
१. ब्रह्मा ।
२. काल ।
३. कामदेव
४. विष्णु ।
५. शिव ।
६. माषपर्णी । मखवन ।
७. शिवलिंगी नाम की लता ।
८. परब्रह्म । ईश्वर [को॰] ।
९. प्रथम मनु । दे॰ स्वायंभुव । उ॰—बहुरि स्वयंभू मनु तप कीनो । ताहू को हरिजू बर दीनो ।—सूर (शब्द॰) ।
१०. व्यास का एक नाम (को॰) ।
११. बुद्ध का एक नाम (को॰) ।
१२. आदि या प्रथम बुद्ध (को॰) ।
१३. प्रत्येक् या प्रत्येक- बुद्ध का एक नाम (को॰) ।
१४. जैनों के अनुसार तृतीय कृष्ण वासुदेव (को॰) ।
१५. अंतरिक्ष । व्योम (को॰) ।
१६. स्त्रियों का कुच । स्तन (को॰) ।
स्वयंभू वि॰
१. जो आपसे आप उत्पन्न हुआ हो ।
२. बुद्ध संबंधी । बुद्ध का (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्वयम्—भू mfn. self-existing, independent, RV.; TS.; KaṭhUp.; Suśr.
स्वयम्—भू m. N. of Brahman, Mn.; MBh. &c.
of Śiva, Kathās.
of Viṣṇu, ib.
of Buddha, Buddh.
of Ādi-buddha, ib.
of a Pratyeka-buddha, L.
of Kāla or time, L.
of Kāmadeva, L.
of Vyāsa, Cat.
(with Jainas) of the third black Vāsudeva, L.
of various plants, L.
the air (= अन्तरिक्ष), L.
स्वयम्—भू mfn. relating or belonging to Buddha, Kathās.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1278,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्वयम्भू पु० स्वयं भवति भू--क्विप् । १ चतुर्मुखे ब्रह्मणि अमरः ३ कुचे च । ४ काले शब्दर० ४ कामदेवे ५ विष्णौ ६ शिवे च । ७ माषपर्ण्यां षलिङ्गिन्याम् राजनि० । ९ जिनभेदे हेमच० । १० परमेश्वरे “ततः स्वयम्भूर्भगवान्” मनुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5381,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्वयंभू" आता है (10)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें