🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:01:49 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अकारण
akāraṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अकारण १ वि॰ [सं॰]
१. बिना कारण का । हेतुरहित । बिना वजह का; जैसे, 'संसार' में अकारण प्रीति दुर्लभ होती है' ।— (शब्द॰) । उ॰—'तात' कहाँ थे? इस बालक पर अकारण क्रोध करके कहाँ छिपे थे'?—स्कंद॰, पृ॰ ७८ ।
२. जिसकी उत्पत्ति का कोई कारण न हो । जो किसी से उत्पन्न न हो । स्वयंभू ।
अकारण २ क्रि॰ वि॰ बिना कारण के । बेसबब । व्यर्थ । अनायास । निष्प्रेयोजन; जैसे—'क्यों अकारण हँसते हो?' (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-कारण mfn. causeless
अ-कारण n. absence of a cause
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अकारण a. [न. ब.] Causeless, groundless, spontaneous; ˚मित्राणि सतां चेतांसि K. 37 disinterested friends; ईदृशो मां प्रत्यमीषां ˚स्नेहः U. 6. --णं Absence of a cause, motive, or ground; अकारणात् परित्यज्य K. 167 causelessly, without cause or ground; किमकारणमेव दर्शनं विलपंत्यै रतये न दीयते Ku. 4. 7; ˚परित्यक्ता मातापित्रोर्गुरोस्तथा Ms. 3. 157; अकारणात्-रणं-णे causelessly, in vain; त्यक्तो वा स्यादकारणात् Ms. 9. 177; किमकारणे कुप्यासि, अकारणे आत्मानमायासयसि Ratn. 2 in vain.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0004-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अकारण त्रि० नास्ति कारणं हेतुरुद्देश्यं वा यस्य । हेतु- रहिते उद्देश्यरहिते च “किमकारणमेव दर्शनं विलपन्त्यै- रतये न दीयते” इति कुमा० “ततोऽकारणवैरी नः “कारणादपरे परे इति” नैषधम् । निष्प्रयोजने च । न० त० । कारणभिन्ने “अकारणगुणोत्पन्ना” इति भाषा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0039,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अकारणं, त्रि, (नास्ति कारणं यस्य सः । न + का- रणं ।) कारणशून्यं । निर्हेतु । अनिमित्तं । यथा, -- “कुतः पुनः शश्वदभद्रमीश्वरे, न चार्पितं कर्म्म[फ्णीङ्थ्छ्ःआङ्घै१] यदप्यकारणम्” । इति श्रीभागवतं ॥ (कारणं विना । कारणा- भावः । यथा, -- “कारणसामान्ये द्रव्यकर्म्मणां कर्म्माकारणमुक्तम्” । इति वैशेषिकसूत्रम् ।) [1] Correction submitted by Jim Funderburk on 20200501. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-orig/issues/186.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-003-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अकारण" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें