🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:10:58 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विश्व
viśva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सोंठ के और नाम (2.9.39) नागर · विश्वभेषज
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विश्व १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. चौदहों भुवनों का समूह । समस्त ब्रह्मांड । विशेष दे॰ ब्रह्मांड ।
२. संसार । जगत् । दुनिया । सोठ ।
४. बोल नामक गंधद्रव्य ।
५. देवताओं का एक गण । विशेष—इसमें दस देवता हैं—वसु, सत्य, क्रतु, दक्ष, काल, काम, धृति, कुरु पुरुरवा और माद्रवा । ये धर्म के पुत्र और दक्ष की कन्या विश्वा के गर्भ से उत्पन्न माने जाते हैं ।
६. जीवात्मा ।
७. विष्णु ।
८. शिव ।
९. शरीर । देह ।
१०. नागरिक । शहराती । नागर (को॰) ।
११. तेरह की संख्या का वाचक शब्द (को॰) ।
१२. संस्कृत का एक अभिधान ग्रंथ जिसका नाम विश्वप्रकाश है ।
१३. पितृगण का एक वर्ग (को॰) ।
विश्व २ वि॰
१. समस्त । सब ।
२. बहुत अधिक ।
३. हर एक । प्रत्येक (को॰) । विशेष—इन अर्थों में इस शब्द का व्यवहार यौगिक शब्द बनाने के लिये उनके आरंभ में होता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विश्व mf(आ)n. (prob. fr. √ 1. विश्, to pervade, cf. Uṇ. i, 151; declined as a pron. like सर्व, by which it is superseded in the Brāhmaṇas and later language) all, every, every one
whole, entire, universal, RV. &c. &c.
all-pervading or all-containing, omnipresent (applied to Viṣṇu-Kṛṣṇa, the soul, intellect &c.), Up.; MBh. &c.
विश्व m. (in phil.) the intellectual faculty or (accord. to some) the faculty which perceives individuality or the individual underlying the gross body (स्थूल-शरीर-व्यष्ट्य्-उपहित), Vedāntas.
N. of a class of gods, cf. below
N. of the number ‘thirteen’, Gol.
of a class of deceased ancestors, MārkP.
of a king, MBh.
of a well-known dictionary = विश्व-प्रकाश
pl. (विश्वे, with or scil. देवास् cf. विश्वे-देव, p. 995) ‘all the gods collectively’ or the ‘All-gods’ (a partic. class of gods, forming one of the 9 Gaṇas enumerated under गणदेवता, q.v.; accord. to the Viṣṇu and other Purāṇas they were sons of Viśvā, daughter of Dakṣa, and their names are as follow, 1. Vasu, 2. Satya, 3. Kratu, 4. Dakṣa, 5. Kāla, 6. Kāma, 7. Dhṛti, 8. Kuru, 9. Purū-ravas, 10. Mādravas [?]; two others are added by some, viz. 11. Rocaka or Locana, 12. Dhvani [or Dhūri; or this may make 13] : they are particularly worshipped at Śrāddhas and at the Vaiśvadeva ceremony [RTL. 416]; moreover accord. to Manu [iii, 90, 121], offerings should be made to them daily — these privileges having been bestowed on them by Brahmā and the Pitṛs, as a reward for severe austerities they had performed on the Himālaya: sometimes it is difficult to decide whether the expression विश्वे देवाः refers to all the gods or to the particular troop of deities described above), RV. &c. &c.;
विश्व n. the whole world, universe, AV. &c. &c.
dry ginger, Suśr.
myrrh, L.
a mystical N. of the sound ओ, Up.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (992,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विश्व pron. a. [विश्-व Uṇ. 1. 151] 1 All, whole, entire, universal. --2 Every, every one. --m. pl. N. of a particular group of deities, ten in number and supposed to be sons of विश्वा; their names are: --वसुः सत्यः क्रतुर्दक्षः कालः कामो धृतिः कुरुः । पुरूरवा माद्रायाश्च विश्वेदेवाः प्रकीर्तिताः ॥. --श्वं 1 The universe, the (whole) world; इदं विश्वं पाल्यं U. 3. 30; विश्वस्मिन्नधुनान्यः कुलव्रतं पालयिष्यति कः Bv. 1. 13. --2 Dry ginger. --3 N. of Viṣṇu. --श्वः 1 The soul. --2 A citizen (नागर). --Comp. --आत्मन् m. {1} the Supreme Being (soul of the universe). {2} an epithet of Brahman. {3} of Śiva; अथ विश्व त्मने गौरी संदिदेश मिथः सखीं Ku. 6. 1. {4} of Viṣṇu. --ईशः --ई श्वरः {1} the Supreme Being, lord of the universe. {2} an epithet of Śiva. --कद्रु a. wicked, low, vile. --(द्रुः) {1} a hound, dog trained for the chase. {2} sound. [] --कर्मन् m. {1} N. of the architect of gods; cf. त्वष्टृ. {2} an epithet of the sun. {3} one of the seven principal rays of the sun. {4} a great saint. {5} the supreme being. ˚जा, ˚सुता an epithet of संज्ञा, one of the wives of the sun. --कार्यः one of the rays of the sun. --कृत् m. {1} the creator of all beings. {2} an epithet of Viśvakarman. --केतुः an epithet of Aniruddha. --गः N. of Brahman. --गंधः an onion. --(धं) myrrh. --गंधा the earth. --गोप्तृ m. {1} N. of Viṣṇu. {2} Indra. --ग्रंथिः the plant called हंसपदी. --चक्रं a kind of valuable gift (महादान) of pure gold. --चर्षणि a. Ved. all-pervading, world-wide, extending everywhere. --जनं mankind. --जनीन, --जन्य, --जनीय a. good for all men, suitable to all mankind, beneficial to all men; Bk. 2. 41, 21. 17. --जित् m. {1} N. of a particular sacrifice; R. 5. 1. {2} the noose of Varuṇa. {3} N. of Viṣṇu. --देव see under विश्व m. above. --धारिणी the earth. --धारिन् m. a deity. --धेना Ved. the earth. --नाथः lord of the universe, an epithet of Śiva. --मा m. {1} the protector of all. {2} the sun. {3} the moon. {4} fire. --पावनी, --पूजिता holy basil. --प्सन् m. {1} a god. {2} the sun. {3} the moon. {4} an epithet of Agni. {5} N. of Viśvakarman. --बोधः a Buddha. --भावनः N. of Viṣṇu. --भुज a. all enjoying, all-eating. (--m.) an epithet of Indra. --भेषजं dry ginger. --(जः) a universal remedy. --मूर्ति a. existing in all forms, all-pervading, omnipresent; Māl. 1. 3. --(र्तिः) {1} the supreme being. {2} N. of Śiva --योनिः {1} an epithet of Brahman. {2} of Viṣṇu. --राज् m. --राजः a universal sovereign. --रुची one of the seven tongues of fire. --रूप a. omnipresent, existing everywhere. --(पः) an epithet of Viṣṇu. --(पं) agallochum. --रेतस् m. an epithet of Brahman. --वाह् a. (विश्वौही f.) allsustaining. --वेदस् a. {1} all-knowing, omniscient. {2} a saint, sage. --व्यचस् f. N. of Aditi. --व्यापक, व्यपिन् a. all-pervading. --सहा {1} the earth. {2} one of the tongues of fire. --सारकं the prickly pear. --सृज् m. an epithet of Brahman, the creator; प्रायेण सामग्र्यविधौ गुणानां पराङ्मुखी [] विश्वसृजः प्रवृत्तिः Ku. 3. 28; 1. 49.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0997-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विश्व न० विश--व । १ जगति संसारे । २ तदभिमानिनि जीये पु० । व्यस्तस्थूलदेहे प्रवेशात्तस्य तथात्वम् वेदान्तसारे उक्तम् । ३ श्राद्धदेवविशेषे पु० ब० व० । ४ सकले त्रि० ३ तदर्थेऽस्य सर्वनामता । श्राद्धदेवाश्च दशविधाः गण- देवताभेदाः यथोक्तम् “वसुसत्यौ क्रतुदक्षौ कालकामौ धुरिः कुरुः । पुरूरवा मार्द्रावाश्च विश्वे देवाः प्रकी- र्त्तिताः” द्रैवशब्दे ३७५७ पृ० दृश्यम् । ५ नागरे विश्वः ६ दक्षकन्याभेदे विश्वदेवमातरि स्त्री मत्स्यपु० ५ अ० । ७ अतिविषायां स्त्री अमरः । ८ शतावर्य्यां स्त्री राजनि० ९ विंशपलपरिमाणे स्त्री । “गुञ्जाः षण्णवतिः स्तोमो दशघ्न तत्पलं भवेत् । विश्वा विंशत्पलं प्रोक्तं” ज्योति- ष्मती । अयं परिमाणभेदः कंसवणिक्प्रसिद्धः । १० विष्णौ न० विष्णुस० । १ १ देहे न० चक्रशब्दे २८०८ पृ० दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4925,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विश्वं, क्ली, (विशति स्वकारणमिति । विश प्रवे- शने + “अशूप्रषिलटिफणीति ।” उणा० १ । १५१ । इति क्वन् ।) जगत् । इति मेदिनी । वे, २३ ॥ (यथा, भागवते । ३ । १० । १२ । “विश्वं वै ब्रह्म तन्मात्रं संस्थितं विष्णुमायया । ईश्वरेण परिच्छिन्नं कालेनाव्यक्तमूर्त्तिना ॥”) शुण्ठी । (अस्य पर्य्यायो यथा, -- “विश्वं महौषधं शुण्ठी नागरं विश्वभेषजम् ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥ “शुण्ठी विश्वा च विश्वञ्च नागरं विश्वभेजम् । ऊषणं कटुभद्रञ्च शृङ्गबेरं महौषधम् ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) बोलम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
विश्वः, पुं, गणदेवताविशेषः । इत्यमरः ॥ “वसुसत्यौ क्रतुदक्षौ कालकामौ धृत्रिः कुरुः । पुरूरवा माद्रवाश्च विश्वेदेवाः प्रकीर्त्तिताः ॥” इति भरतः ॥ * ॥ “इष्टिश्राद्धे क्रतुर्दक्षः सत्यो नान्दीमुखे वसुः । नैमित्तिके कालकामौ काम्ये च धूरिलोचनौ । पुरूरवा माद्रवाश्च पार्व्वणे समुदाहृतौ ॥” इति स्मृतिः ॥ ते तु धर्म्मात् दक्षकन्यायां विश्वायां जाताः । इति मात्म्ये ५ अध्यायः ॥ * ॥ नागरः । इति विश्वः ॥ स्थूलशरीरव्यष्ट्युपहितचैतन्यम् । इति वेदान्तसारः ॥ * ॥ परिमाणविशेषः । यथा, -- “गुञ्जाषण्णवतिस्तोलो दशघ्नं तद्भवेत् पलम् । विश्वा विंशपलं प्रोक्तं दिव्यं कोटिगुणं हि तत् । सैव कोटिगुणा ब्राह्मी विश्वाः शस्यादि- सम्भवाः ॥” इति ज्योतिष्मती ॥
विश्वः, त्रि, (विश + क्वन् ।) सकलम् । इत्यमरः ॥ (यथा, महाभारते । ३ । २१८ । १६ । “यस्तु विश्वस्य जगतो बुद्धिमाक्रम्य तिष्ठति । तं प्राहुरध्यात्मविदो विश्वजिन्नाम पावकम् ॥” बहु । इति निघण्टुः । ३ । १ ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-437-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
विश्वंकरविश्वञ्च्विश्वंतरविश्वंभरविश्वंभरकविश्वम्भरकुलायविश्वम्भरमैथिलोपाध्यायविश्वम्भरवास्तुशास्त्रविश्वम्भरशास्त्रविश्वम्भराविश्वम्भराधिपविश्वम्भराधीश्वरविश्वम्भरापुत्रविश्वम्भराभुज्विश्वम्भरिविश्वंभरीविश्वंभरेश्वरविश्वम्भरोपनिषद्विश्वकविश्वकथाविश्वकद्राकर्षविश्वकद्रुविश्वकर्ताविश्वकर्तृविश्वकर्तृत्वविश्वकर्मविश्वकर्मजाविश्वकर्मन्विश्वकर्मपुराणविश्वकर्मपुराणसंग्रहविश्वकर्मप्रकाशविश्वकर्ममाहात्म्यविश्वकर्मशास्त्रिन्विश्वकर्मसिद्धान्तविश्वकर्मसुताविश्वकर्माविश्वकर्मीयविश्वकर्मीयशिल्पविश्वकर्मेशविश्वकर्मेश्वरलिङ्ग
🔁 जिनके अर्थ में "विश्व" आता है (10)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें