🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:13:53 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पूर्ण
pūrṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
भरा हुआ (3.1.97) पूरित
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पूर्ण १ वि॰ [सं॰]
१. पूरा । भरा हुआ । परिपूर्ण । पूरित ।
२. जिसे इच्छा या अपेक्षा न हो । अभावशून्य ।
३. जिसकी इच्छा पूर्ण हो गई हो । आप्तकाम । परितृप्त ।
४. भरपूर । जितना चाहिए उतना । यथेष्ट । काफी ।
५. समूचा । अखंडित । सकल ।
६. समस्त । सारा । सब का सब ।
७. सिद्ध । सफल ।
८. जो पूरा हो चुका हो । समाप्त । जैसे,— उसका दंड काल पूर्ण हो गया ।
९. बीता हुआ । व्यक्ति । अतीत (को॰) ।
१०. शक्तिपूर्ण ।
पूर्ण २ संज्ञा पुं॰
१. एक गंधर्व का नाम ।
२. एक नाग का नाम ।
३. बौद्ध शास्त्र के अनुसार मैत्रायणी के एक पुत्र का नाम ।
४. जल ।
५. विष्णु ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पूर्ण mfn. filled, full, filled with or full of (instr. or gen. or comp.), RV. &c. &c.
abundant, rich, Kāv.
fulfilled, finished, accomplished, ended, past, ŚāṅkhGṛ.; MBh.; R. &c.
concluded (as a treaty), Rājat.
complete, all, entire, ŚāṅkhBr.; Mn.; MBh. &c.
satisfied, contented, R.
(ifc.) perfectly familiar with, Hcat.
drawn, bent to the full (as a bow), MBh.; Hariv.
(in augury) full-sounding, sonorous and auspicious (said of the cry of birds and beasts, opp. to दीप्त, q.v.)
uttering this cry, VarBṛS.
strong, capable, able, L.
selfish, self-indulgent, W.
पूर्ण m. a partic. form of the sun, Cat.
a kind of tree, R.
(in music) a partic. measure
N. of a Nāga, MBh.
of a Deva-gandharva, ib.
of a Buddhist ascetic, Lalit.
पूर्ण n. fulness, plenty, abundance, AV.; TS.
पूर्ण m. water, Naigh. i, 12
the cipher or figure 0 Gaṇit.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (642,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पूर्ण p. p. [पुर्-क्त नि˚] 1 Filled, filled with, full of; opt. in comp; तं तथा कृपयाविष्टं अश्रुपूर्णाकुलेक्षणं Bg. 2. 1; so शोक˚, जल˚ &c. --2 Whole, full, entire, complete; R. 3. 38. --3 Fulfilled, accomplished. --4 Ended, completed. --5 Past, elapsed. --6 Satisfied, contented. --7 Full-sounding, sonorous. --8 Strong, powerful. --9 Selfish, or self-indulgent. --10 Drawn, bent (as a bow). --र्णा 1 An epithet of the fifteenth digit of the moon. --2 N. of the fifth, tenth, and fifteenth lunar days or tithis. --र्णं Ved. 1 Abundance, plenty. --2 Water. --Comp. --अंकः an integer. --अभिलाष a. satisfied, contented. --अमृता epithet of the sixteenth digit of the moon. --अवतारः N. of the fourth, seventh and eighth incarnations of Viṣṇu. --आनकं {1} a drum. {2} the sound of a drum. {3} a vessel. {4} a moon-beam. {5} = पूर्णपात्र q. v.; (sometimes read पूर्णालक also). --आनंदः the Supreme being. --आहूतिः f. an offering made with a full ladle. --इंदुः the full moon. --उपमा a full or complete simile, i. e. one in which the four requisites उपमान, उपमेय, साधारणधर्म and उपमाप्रतिपादक are all expressed; (opp. लुप्तोपमा); e. g. अंभोरुहमिवाताम्रं मुग्धे करतलं तव; see K. P. 10 under उपमा. --ककुद a. full-humped. --काम a. one whose desires [] are fulfilled, satisfied, contented. --(मः) N. of the Supreme being. --कुंभः {1} a full jar. {2} a vessel full of water. {3} a particular mode of fighting. {4} a hole (in a wall) of the shape of a water-jar; तदत्र पक्वेष्टके पूर्णकुंभ एव शोभते Mk. 3. --पर्वेंदु f. the day of full moon. --पात्रं {1} a full cup or jar. {2} a cup-ful. {3} a measure of capacity (equal to 256 handfuls). {4} a vessel (or a box or basket) filled with valuable things (such as clothes, ornaments &c.) and scrambled for by servants or relatives on festive occasions or distributed as presents; hence, the word is often used to denote ‘a present made to one who brings a happy news’; कदा मे तनयजन्ममहोत्सवानंदनिर्मरो हरिष्यति पूर्णपात्रं परिजनः K. 62, 70, 73, 165; सखीजनेनापह्रियमाणपूर्णपात्रां 299; तत्कामं प्रभवति पूर्णपात्रवृत्त्या स्वीकर्तुं मम हृदयं च जीवितं च Māl. 4. 1; (पूर्णपात्र is thus defined; --हर्षादुत्सवकाले यदलंकारांशुकादिकं । आकृष्य गृह्यते पूर्णपात्रं स्यात्पूर्णकं च तत् । or वर्धापकं यदानंदादलंकारादिकं पुनः ॥ आकृष्य गृह्यते पूर्णपात्रं पूर्णानकं च तत् ॥ Hārāvalī). {5} a vessel full of rice presented to the priests at the end of the sacrifice. --बी (वी) जः the citron. --मास् m. {1} the sun. {2} the moon. (f.) the day of full moon --मासः {1} the moon. {2} a monthly sacrifice performed on the day of full moon. --मासी the day of full moon. --होमः = पूर्णाहुतिः q. v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0716-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पूर्ण त्रि० पूर--क्त नि० । १ पूरिते २ सकले ३ समग्रे च ज्योति- षोक्ताषु उभयपक्षयो ४ पञ्चमीदशमीषञ्चदशीतिथिसु व स्त्री मेदि० । ५ आप्तकामे पु० स्वेच्छावद्भिन्ने (अपक्षाशून्ये) गदाधरः । वृ० सं० ८८ अ० उक्त पक्षिभेदाना ६ स्वरभेदे पु० तत्र दृश्यम् ७ नागभेदे पु० भा० आ० ५७ अ० । ८ प्राधेये देवगन्धर्वभेदे पु० ६५ अ० । ९ उदके न० निघण्टुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4398,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पूर्णः, त्रि, (पूर्य्यते स्मेति । पॄ पूरि वा + क्तः । “वा दान्तशान्तपूर्णदस्तस्पष्टच्छन्नज्ञप्ताः ।” ७ । २ । २७ । इति इडभावो निपात्यते च ।) पूरितः । सकलः । इत्यमरः । ३ । ३ । ९८ ॥ (यथा, पञ्चदश्याम् । ७ । ७७ । “तदर्थस्य च पारोक्ष्यं यद्येवं किं ततः शृणु । पूर्णानन्देकरूपेण प्रत्यग्बोधोऽवतिष्ठते ॥”) शक्तः । इति मेदिनी । णे, २२ ॥ स्वीयसुखेच्छा- वदन्यः । इति गदाधरभट्टाचार्य्यः ॥ (प्रधायाः पुत्त्रभेदः । यथा, महाभारते । १ । ६५ । ४७ । “सिद्धः पूर्णश्च बर्ही च पूर्णायुश्च महायशाः ॥” नागभेदः । यथा, महाभारते । १ । ५७ । ५ । “कोटिशो मानसः पूर्णः शलः पालो हली- मकः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-219-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पूर्ण" आता है (60)
अलम् यथेष्ट । पूर्ण । काफईआढ्य संपूर्ण । पूर्णएधित वर्द्धित । पूर्ण । भरा हुआआवसित पूर्ण । पूरा । किया हुआआकीर्ण व्याप्त । पूर्ण । भरा हुआसंपन्न पूरा किया हुआ । पूर्ण । सिद्ध । साधित । सुकम्मलअशून्य शून्यरहित । प्रमाणित । अरिक्त । पूर्ण । पूरानिर्भर पूर्ण । भरा हूआअपरिशेष जिसका परिशेष या नाश न हो । पूर्ण । अनंत । अविनाशी । नित्यऐकांतिक पूर्ण । पक्कासंपद संपन्न । पूर्णसाद्यंत पूर्ण । पूरा । संपूर्णप्रपूरित पूर्ण । भरा हुआपरिनिष्ठित पूर्ण । संपन्न । समाप्तसनेमि पूर्ण । पूरासांगोपांग अंगों और उपांगों सहित । संपूर्ण । समस्त । पूर्ण । जैसे—(क) विवाह के कृ…अभिनिष्पन्न पूर्ण । समाप्त । सिद्धअचक भरपूर । पूर्ण । ज्यादा । जैस—जिनके घर अचक माया धरी है ।— हिं॰ प्र॰ (शब…खतम पूर्णभरा भरा हुआ । पूर्णभले भली भाँति । अच्छी तरह । पूर्ण । रूप से । जैसे,— आप भी भले रुपया देने आ…पूरा जो खाली न हो । भरा । परिपूर्णकामिल पूरा । पूर्ण । सब । कुल । समूचादुरेत पु वि॰ ढका हुआ । भरा हुआ । पूर्णभूरपूर पूरी तरह से । पूर्ण । रूप सेसंभारी भरा हुआ । पूर्णगति अटपटी, चटपट लखी न जाय । जो मन की खटपट मिटै, अघट भए ठहराय । —कबीर (शब्द…केवल एकमात्र । अकेलाग्रह वे तारे जिनकी गति, उदय और अस्त काल आदि का पता ज्योतिषियों ने लगा दिया …फलित फला हुआभरित जो भरा गया होनिलीन बहुत अधिक लीनपुष्ट पोषण किया हुआ । पाला हुआप्राय जिस तक पहुँचा जा सके । प्राप्यप्रचुर बहुत । अधिक । विपुल । जैसे, प्रचुर धनसंपृक्त संसर्ग में आया हुआ । छूआ हुआसंयुक्त जुड़ा हुआ । लगा हुआप्रतिष्ठित जिसकी प्रतिष्ठा हुई हो । आदर- प्राप्त । इज्जतदार । जैसे— (क) हिंदी का …अबाल जो बालक न हो । जवानसंभृत एकत्र । इकट्ठा । जमा किया हुआ । बटोरा हुआसंहित बि॰अभिन्न जो भिन्न न हो । अपृथक् । एकमयगर्भित गर्भयुक्तअविक्षत जिसकी सिसी प्रकार की हानि या क्षति न होनिर्वृत वृक्षहीनसंवृत्त आच्छादित । ढका हुआ । बंद किया हुआविनिवृत्त लौटा हुआ । वापस आया हुआअनधिक जो अधिक न होसमाकुल जिसकी अक्ल ठिकाने न हो । बहुत अधिक घबराया हुआवपुष्मत् मूर्तिमान् । शरीरीसमाप्लुत जो गोता लगा चुका हो । नहाया हुआनिष्कैवल्य मोक्षहीनसटाल सिंह । केसरी । शेर बबरवर्द्धित वर्धित वि॰बा जल । पानीकतई नितांत । निपट । बिलकुल । जैसे, — मैं उनसे कतई कोई तअल्लुक नहीं रखना चा…थानी स्थान का स्वामी । वह जिसका स्थान होअभंगी पु वि॰सालिम स्वस्थ । तंदुरुस्त (को॰)मुकम्मल पूरा किया हुआ । जिसमें कुछ भी करने को बाकी न हो । सब तरह से तैयार
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें