🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:23:17 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सकल
sakala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सकल १ वि॰ [सं॰]
१. सब । सर्व । समस्त । कुल ।
२. कलाओं से युक्त (को॰) ।
३. मंद और मधुर स्वरवाला (को॰) ।
४. जगत् से प्रभावित ।
५. व्याज देनेवाला (को॰) । यौ॰—सकलकामदुध, सकलकामप्रद = सभी कामनाएँ करनेवाला । उ॰—सकल कामप्रद तीरथराऊ ।—मानस, २ ।२०३ । सकलवर्ण = जो क और ल वर्ण से युक्त हो । कलह ।
सकल ३ संज्ञा स्त्री॰ [अ॰ शक्ल] दे॰ 'शकल २' ।
सकल १ वि॰ [सं॰] समयोचित [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. स—कल mfn. (for 2. See s.v.) having a soft or low sound, MW.
2. स-कल mf(आ)n. (fr. 7. स + कला; for 1. स-कल See p. 1123, col. 3) consisting of parts, divisible, material (opp. to अ- and निष्-क्˚), MaitrUp.; MBh.
possessing all its component parts, complete, entire, whole, all (प्रतिज्ञां सकलां-√ कृ, ‘to fulfil one's promise’; m. [sometimes with अपि] ‘everybody’; n. ‘everything’ or ‘one's whole property’), KātyŚr.; Mn.; MBh. &c.
whole = wholesome, sound (opp. to वि-कल), Nīlak.
affected by the elements of the material world (with Śaivas applied to a soul which has not advanced beyond the lowest stage of progress), Sarvad.
paying interest, Naiṣ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1123,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सकल a. 1 Together with the parts --2 All, whole, entire, complete. --3 Having all the digits, full (as the moon); as in सकलेंदुमुखी. --4 Having a soft or low sound. --लं 1 Everything. --2 The whole. --Comp. --वर्ण a. (i. e. पद or वाक्य) having the letters क & ल, i. e. quarrelling; Nalod. 2. 14.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1075-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सकल त्रि० सह कलया अवयवमात्रया चतुषष्ठ्या कलाभिर्वा सहस्य सः । १ समूर्णे २ समग्रे अमरः ३ कलार्साहते च
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5190,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सकलं, त्रि, (कलया सह वर्त्तमानम् ।) समु- दायः । तत्पर्य्यायः ! समम् २ सर्व्वम् ३ विश्वम् ४ अशेषम् ५ कृत्स्नम् ६ समस्तम् ७ निखिलम् ८ अखिलम् ९ निःशेषम् १० समग्रम् ११ पूर्णम् १२ अखण्डम् १३ अमूलकम् १४ । इत्यमरः ॥ अनन्तम् १५ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, भागवते । ४ । २८ । ४ । “द्वार्भिः प्रविश्य सुभृशं प्रार्दृयन् सकलां पुरीम् ॥” कला प्रकृतिस्तया सह वर्त्तते इति । सगुणम् । यथा महाभारते । १३ । १६ । ८ । “निष्कलं सकलं ब्रह्म निर्गुणं गुणगोचरम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-209-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सकल" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें