🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:00:38 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सकल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सकल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सकल

अर्थ: वा -ब.स . भागों सहित

संस्कृत: पर्याय: सम, सर्व, विश्व, अशेष, कृत्स्न

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सकल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. सकल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सकल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासकलःसकलौसकलाः
द्वितीयासकलम्सकलौसकलान्
तृतीयासकलेनसकलाभ्याम्सकलैः
चतुर्थीसकलायसकलाभ्याम्सकलेभ्यः
पञ्चमीसकलात् / सकलाद्सकलाभ्याम्सकलेभ्यः
षष्ठीसकलस्यसकलयोःसकलानाम्
सप्तमीसकलेसकलयोःसकलेषु
सम्बोधनहे सकलहे सकलौहे सकलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सकल
सकल
sakala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सकल १ वि॰ [सं॰]
१. सब । सर्व । समस्त । कुल ।
२. कलाओं से युक्त (को॰) ।
३. मंद और मधुर स्वरवाला (को॰) ।
४. जगत् से प्रभावित ।
५. व्याज देनेवाला (को॰) । यौ॰—सकलकामदुध, सकलकामप्रद = सभी कामनाएँ करनेवाला । उ॰—सकल कामप्रद तीरथराऊ ।—मानस, २ ।२०३ । सकलवर्ण = जो क और ल वर्ण से युक्त हो । कलह ।
सकल ३ संज्ञा स्त्री॰ [अ॰ शक्ल] दे॰ 'शकल २' ।
सकल १ वि॰ [सं॰] समयोचित [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. स—कल mfn. (for 2. See s.v.) having a soft or low sound, MW.
2. स-कल mf(आ)n. (fr. 7. स + कला; for 1. स-कल See p. 1123, col. 3) consisting of parts, divisible, material (opp. to अ- and निष्-क्˚), MaitrUp.; MBh.
possessing all its component parts, complete, entire, whole, all (प्रतिज्ञां सकलां-√ कृ, ‘to fulfil one's promise’; m. [sometimes with अपि] ‘everybody’; n. ‘everything’ or ‘one's whole property’), KātyŚr.; Mn.; MBh. &c.
whole = wholesome, sound (opp. to वि-कल), Nīlak.
affected by the elements of the material world (with Śaivas applied to a soul which has not advanced beyond the lowest stage of progress), Sarvad.
paying interest, Naiṣ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1123,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सकल a. 1 Together with the parts --2 All, whole, entire, complete. --3 Having all the digits, full (as the moon); as in सकलेंदुमुखी. --4 Having a soft or low sound. --लं 1 Everything. --2 The whole. --Comp. --वर्ण a. (i. e. पद or वाक्य) having the letters क & ल, i. e. quarrelling; Nalod. 2. 14.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1075-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सकल त्रि० सह कलया अवयवमात्रया चतुषष्ठ्या कलाभिर्वा सहस्य सः । १ समूर्णे २ समग्रे अमरः ३ कलार्साहते च
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5190,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सकलं, त्रि, (कलया सह वर्त्तमानम् ।) समु- दायः । तत्पर्य्यायः ! समम् २ सर्व्वम् ३ विश्वम् ४ अशेषम् ५ कृत्स्नम् ६ समस्तम् ७ निखिलम् ८ अखिलम् ९ निःशेषम् १० समग्रम् ११ पूर्णम् १२ अखण्डम् १३ अमूलकम् १४ । इत्यमरः ॥ अनन्तम् १५ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, भागवते । ४ । २८ । ४ । “द्वार्भिः प्रविश्य सुभृशं प्रार्दृयन् सकलां पुरीम् ॥” कला प्रकृतिस्तया सह वर्त्तते इति । सगुणम् । यथा महाभारते । १३ । १६ । ८ । “निष्कलं सकलं ब्रह्म निर्गुणं गुणगोचरम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-209-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सकल" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सकलसकल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: सकल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सकल 📚 ➤ वा -ब.स . भागों सहित
संस्कृत: पर्याय: सम, सर्व, विश्व, अशेष, कृत्स्न

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सकल 📚सब । सर्व । समस्त । कुल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सकल
सम्पूर्ण के और नाम (३.१.६४) — विश्व, अशेष, कृत्स्न, समस्त, निखिल, अखिल, निःशेष, समग्र

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें