🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:46:13 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

केवल
kevala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
इस ग्रन्थ में भिन्न-भिन्न लिङ्ग वाले शब्दों का भेद स्पष्ट करने के लिये (1.1.4) उसे
दिष्ट (3.3.41) भाग्य
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
केवल १ वि॰ [सं॰]
१. एकमात्र । अकेला ।
२. शुद्ध । पवित्र ।
३. अमिश्रित । उत्कृष्ट । उत्तम श्रेष्ठ ।
४. पूर्ण । समस्त । पूरा (को॰) ।
५. नग्न । आनावृत (भूमि) (को॰) ।
केवल २ क्रि॰ वि सिर्फ । उ॰ केवल हूँमा की हुँकारी की झांई पर्वत के कंदरों में बोलती है । — श्यामा॰ , पृ॰ ७९ ।
केवल ३ संज्ञा पुं॰ [वि॰ केवली]
१. वह ज्ञान जो भ्राँतिशून्य और विशुद्ध हो । विशेष — सांख्य के अनुसार इस प्रकार का ज्ञन तत्वाभ्यास से प्राप्त होता है । यह ज्ञान मोक्ष का साधक होता है । इससे ज्ञानी को यह साक्षात हो जाता है किन में कर्ता हूँ, न मेरा किसी से कुछ संबंध है और न मैं स्वयँ पृथक कुछ हुँ । इस प्रकार के ज्ञान से वह पुरुष को साक्षी मात्र के रूप में देखतां है ।
२. जैन शास्त्रानुसार सम्यक् ज्ञान ।
३. वास्तु विद्या में स्तंभ के आधार अर्थात् कुंभी के ऊपर का ढाँचा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
केवल mf(आ, ई)n. (m. nom. pl. ए, RV. x, 51, 9) (f. ई, RV. x, 73, 6; AV.; ŚBr.; आ, Mn. &c. See Pāṇ. iv, 1, 30) (n. in comp. Pāṇ. ii, 1, 49) exclusively one's own (not common to others), RV.; AV.
alone, only, mere, sole, one, excluding others, RV.; AV.; TS. &c.
not connected with anything else, isolated, abstract, absolute
simple, pure, uncompounded, unmingled, ŚBr. &c.
entire, whole, all, Mn.; MBh. &c.
selfish, envious, L.
केवल m. (= केलक) a dancer, tumbler, Gal.
N. of a prince, BhP. ix, 2, 30
केवल n. the doctrine of the absolute unity of spirit
the highest possible knowledge (= केवल-ज्ञान), Jain.
N. of a country (v.l. केरल), MBh. vi, 9, 34.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (309,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
केवल a. [केव् सेवने वृषा˚ कल्] 1 Peculiar, exclusive, uncommon; Pt. 2. 134. --2 Alone, more, sole, only, isolated; स हितस्य न केवलां श्रियं प्रतिपेदे सकलान् गुणानपि R. 8. 5; न केवलानां पयसां प्रसूतिमवेहि मां कामदुघा प्रसन्नां 2. 63; 15. 1; Ku. 2. 34. --3 Whole, entire, absolute, perfect. --4 Bare, uncovered (as ground); Ku. 5. 12. --5 Pure, simple, unmingled, unattended (by anything else); कातर्यं केवला नीतिः R. 17. 47. --6 Selfish, envious. --ली, --लं The doctrine of absolute unity of spirit and matter. --ली Astronomical science. --लं ind. Only, merely, solely, entirely, absolutely, wholly; केवलमिदमेव पृच्छामि K. 155; न केवलं-जपि not only-but; वसु तस्य विभोर्न केवलं गुणवत्तापि परप्रयोजना R. 8. 31; cf. also 3. 19, 20, 31. --Comp. --अन्वयिन् see under अन्वय. --आत्मन् a. one whose essence is absolute unity; Ku. 2. 4. --ज्ञानिन् m. the first Arhat. --द्रव्यं black pepper. --ज्ञानं highest Knowledge; Pt. 5. 12. --नैयायिकः a mere logician (not proficient in any other branch of learning); so ˚वैयाकरण.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0423-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
केवल त्रि० केव--सेवने वृषा० कल, शिरसि बलयति चुरा० वल--प्रापणे अच् वा । १ अद्वितीये असहाये एकमात्रे स्त्रिया “सज्ञाछन्दसोरेव नित्यम्” ङीप् । “अथोत इन्द्रः केवलीर्विशी बलिहृतस्करत्” ऋ० १० । १७३ । ६ “यथैव ताः पुरः केबलीरोपधीरश्नन्ति केबलीरपः पिबन्ति” केवलमेव पयो दुह्रे” श० ब्रा० १ । ६ । १७ । १५ “यथा पुरा अमावास्यातः पूर्व्वदिवसे ता गावः केबलीश्चन्द्रानुप्रवेशरहि ता ओषधीरपश्चाहारं कृत्वा केबलं चन्द्ररहितमेव पयो द्वह्रे दुहते” भा० । लोके असंज्ञायां च टाप् । “सा स्वका- ननभुवं न केवलाम्” रघुः “किं तया क्रियते लक्ष्म्या [] या बधूरिव केवला” पञ्चत० “नमस्त्रिमूर्त्तये तुभ्यं प्राक् सृष्टेः केवलात्मने” कुमा० “निषेदुषी स्थण्डिल एव केबले” कुमा० “अविपर्ययाद्विशुद्धं केबलमुतपद्यते ज्ञानम्” सा० का०, क्रियाविशेषणत्वे न० “अनन्यगुर्वा- स्तव केन केवलम्” माघः ३ निर्ण्णये ज्ञानभेदे ४ अव- धारणे न० मेदि० “न केबलं सद्मनि मागधीपतेः” रघुः सद्मन्येवेत्यर्थः एवं सर्वत्र केवलार्थान्वितावधारणं बो- ध्यम् । ज्ञानभेदश्च प्रागुक्त सा० का० वाक्योक्तः । ५ कुहने पु० मेदि०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2243-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
केवलं, क्ली, (केवृ ङ सेवने + वृषादित्वात् कलच् । यद्वा, के शिरसि मूर्द्ध्वावच्छेदे वलयति । वल् + अच् । अलुक् समासः ।) निर्णीतम् । इत्यमरमेदि- नीकरौ ॥ ज्ञानभेदः । इति विश्वो हेमचन्द्रश्च ॥ (साङ्ख्यकारिकायां यथा, -- “अविपर्य्ययात् वि- शुद्धं केवलमुत्पद्यते ज्ञानम्” ॥) शुद्धम् । (यथा, रघौ २ । ६३ । “न केवलानां पयसां प्रसूति- मवेहि मां कामदुघां प्रसन्नाम्” ॥) कृत्स्नम् । (यथा, रघुवंशे १० । २९ । “केवलं स्मरणेनैव पुनासि पुरुषं यतः । अनेन वृत्तयः शेषा निवेदितफलास्त्वयि” ॥) असहायः । इति संक्षिप्तसारे उणादिवृत्तिः ॥ (अद्वितीयः । यथा, कुमारे ५ । ८३ । “न केवलं यो महतोऽपभाषते शृणोति तस्मादपि यः स पापभाक्” ॥)
केवलः, पुं, कुहनः । इति मेदिनी । (कुम्भकविशेषः । यथा, हटयोगदीपिकायाम् । २ । ७१ । “प्राणायामस्त्रिधा प्रोक्तो रेचपूरककुम्भकैः । सहितः केवलश्चेति कुम्भको द्विविधो मतः” ॥)
केवलः, त्रि, एकः । (यथा, रघुवंशे । ११ । १९ । “वाणभिन्नहृदया निपेतुषी सा स्वकाननभुवं न केवलाम् । विष्टपत्रयपराजयस्थिरां रावणश्रियमपि व्यकम्पयत्” ॥) कृत्स्नः । इत्यमरमेदिनीकरौ । (यथा, रघुः । १० । २९ । “केवलं स्मरणेनैव पुनासि पुरुषं यतः । अनेन वृत्तयः शेषा निवेदितफलास्त्वयि” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-195-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "केवल" आता है (13)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें