🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:49:14 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मुख्य
mukhya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मुख्य (प्रथम) विधि (2.7.44)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मुख्य १ वि॰ [सं॰]
१. मुखसंबंधी ।
२. सब में बड़ा । ऊपर या आगे रहनेवाला ।
३. प्रधान । श्रेष्ठ ।
मुख्य २ संज्ञा पुं॰
१. यज्ञ का पहला कल्प ।
२. वेद का अध्ययन और अध्यापन ।
३. अमांत मास ।
४. वह जो मुख्य या प्रधान हो । नेता । अगुआ (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुख्य mf(आ)n. being in or coming from or belonging to the mouth or face, AV. &c. &c.
being at the head or at the beginning, first, principal, chief, eminent (ifc. = the first or best or chief among, rarely = मुख or आदि, q.v.), TS. &c. &c.
मुख्य m. a leader, guide, Kām.
N. of a tutelary deity (presiding over one of the 81 or 63 divisions or Padas of an astrological house), VarBṛS.; Hcat.
pl. a class of gods under Manu Sāvarṇi, Pur.
मुख्य n. an essential rite, W.
reading or teaching the Vedas, ib.
the month reckoned from new moon to new moon, ib.
moustache, Gal.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (820,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मुख्य a. [मुखे आदौ भवः यत्] 1 Relating to the mouth or the face. --2 Chief, principal, foremost, first, preeminent, prominent; द्विजातिमुख्यः; वारमुख्या, योधमुख्याः &c. --ख्यः A leader, guide. --ख्यं 1 A principal rite or ordinance. --2 Reading or teaching the Vedas. --3 The month reckoned from new moon to new moon --Comp. --अर्थः the primary or original (as opp. गैण) meaning of a word. --चांद्रः the chief lunar month. --नृपः, --नृपतिः a sovereign monarch, paramount sovereign. --मंत्रिन् m. the prime minister.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0869-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुख्य त्रि० मुखे आदौ भवः यत् । १ प्रथमकल्पे अमरः २ श्रेष्ठे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4756,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मुख्यः, पुं, प्रथमः कल्पः । इत्यमरः । २ । ७ । ४० ॥ यागादिषु शास्त्रोक्तः प्रथमः कल्पो मुख्यः स्यात् । यथा, ब्रीहिभिर्यजेतेत्यादिना उत्कृष्ट- त्वात् मुखमिव मुख्यः विकारसंघेत्यादिना इवार्थे यः । इति तट्टीकायां भरतः ॥
मुख्यः, त्रि, श्रेष्ठः । इत्यमरः । ३ । १ । ५७ ॥ (तथास्य पर्य्यायः । “प्रधानमुत्तमं रम्यं श्रेष्ठं मुख्यमनुत्तमम् । वरं वरेण्यं प्रमुखं परार्द्धं प्रवरन्तथा ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥ यथा, भागवते । ४ । २५ । ४९ । “मुख्यानामपुरस्ताद्द्वास्तयापणबहूदनौ ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-740-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मुख्य" आता है (29)
सार किसी पदार्थ में का मूल, मुख्य, काम का, या असली भाग । तत्व । सत्तप्रवर श्रेष्ठ । बडा । मुख्य । प्रधान । जैसे, वीर- प्रवरप्रधान मुख्य । खासवरेण्य प्रधान । मुख्यप्रकृष्ट मुख्य । प्रधान । खासप्राग्रहर मुख्य । श्रेष्ठअनवरार्ध्य मुख्य । प्रधानसदर खास । प्रधान । मुख्य । जैसे,—सदर अमीन । सदर दरवाजा । सदर मुकामपारमिक श्रेष्ठ । सर्वोत्तम । मुख्यखास विशेंष । मुख्य । प्रधान । आम' का उलटथेट † वि॰ आरंभ का । असली । मुख्यमाझ मुखिया । मुख्यमरकजी केंद्रिय । मुख्यसेंट्रल जो केंद्र या मध्य में हो । केंद्रीय । प्रधान । मुख्य । जैसे,—सेंट्रल ग…निज अपना । स्वीय । स्वकीय । पराया नहीं । विशेष— आजकल इस शब्द का प्रयोग प्र…तुंग उन्नत । ऊंचाधुरीण बोझ सँभालनेवालाप्रथम गणना में जिसका स्थान सबसे पहले हो । जो गिनती में सबसे पहले आवे । पहला …प्रमुख संमुख । सामने । आगेविशेष्य व्याकरण में वह संज्ञा जिसके साथ कोई विशेषण लगा होता है । वह संज्ञा जिस…श्रेष्ठ सर्वोत्तम । उत्कृष्ट । बहुत अच्छाअद्वितीय द्धितीयरहित । अकेला । एकाकी । एकमौलिक मूल संबंधीमुखीय मुख संबंधीलक्ष्म चिह्न । निशानऔवल पहला । प्रथमचीफ बडा सरदार या राजा, विशेषत: किसी जाति या प्रांत का अधिकारप्राप्त प्रधान…अधिं एक संस्कृत उपसर्ग । विशेष—यह शब्दों के पहले लगाया जाता है ओर इसके ये अ…केंद्रीय केंद्र संबंधी
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें