🕉️ 19 November 2026, Thursday · 10:29:45 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तुंग
tuṃga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तुंग १ वि॰ [सं॰ तुङ्ग]
१. उन्नत । ऊंचा । उ॰—सारा पर्वत गाम तुंग सरल सवाहरित देवदारुओं से ढँका जा ।—किन्नर॰, पृ॰ ४२ ।
२. डग्र । प्रचंड । उ॰—तुंग फकीर शाह सुल्तानै सिर सिर हुकुम चलावै ।—प्राण॰, पृ॰ २६३ ।
३. प्रधान । मुख्य ।
तुंग २ संज्ञा पुं॰
१. पुन्नाग वृक्ष ।
२. पर्वत । पहाड़ ।
३. नारियल ।
४. किंजल्क । कमल का कैसर ।
५. शिव ।
६. बुध ग्रह ।
७. ग्रहों की उच्च राशि । दे॰ उच्च ।
८. एक वर्णवृत्त नाम जिसके प्रत्येक चरण में दो नगण और दो गुरु होते हैं । जैसे,—न नग गहु बिहारी । कहत अहि पियारौ ।
९. एक छोटा झाड़ या पेड़ जो सुलेमान पहाड़ तथा पच्छिमी हिमालय पर कुमाऊँ तक होता है । विशेष—इसकी लकड़ी, छाल और पत्नी रँगने और चमड़ा सिझाने के काम में आती है । इसकी लकड़ी से यूरोप में तस- वीरों कै नक्काशीदार चौखटे आदि भी बचते हैं । हिमालय पर पहाड़ी लोग इसकी टहनियों के टोकरे भी बनाते हैं । यह पेड़ तमक या समाक जाति का है । इसे आमी, दरेंगड़ी और एरंडी भी कहते हैं ।
१०. सिंहासन (को॰) ।
११. चतुर या निपुण व्यक्ति (को॰) ।
१२. गूथ । झूंड । समूह (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तुङ्ग mf(आ)n. prominent, erect, lofty, high, MBh. &c.
chief, W.
strong, W.
तुङ्ग m. an elevation, height, mountain, R. iv, 44, 20 (cf. भृगु-), Hit. ii (v.l.)
top, peak, W.
(fig.) a throne, BhP. iii, 3, 1
a planet's apsis, VarBṛ. i, vii, x f.; xxi, 1; Laghuj. ix, 20
Rottleria tinctoria, MBh.; R.; Suśr.
the cocoa-nut, L.
= -मुख, L.
Mercury, L.
N. of a man, Rājat. vi f.
तुङ्ग n. the lotus stamina, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (449,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तुंग a. 1 High, elevated, tall, lofty, prominent; जलनिधिमिव विधुमंडलदर्शनतरलिततुंगतरंगं Gīt. 11; तुंगं नगोत्संगमिवारुरोह R. 6. 3, 4. 70; Śi. 2. 48; Me. 12, 64. --2 Long. --3 Vaulted. --4 Chief, principal. --5 Strong, passionate. --गः 1 A height, elevation. --2 A mountain. --3 Top, summit. --4 The planet Mercury. --5 A rhinoceros. --6 The cocoa-nut tree. --7 The aphelion of a planet. --8 (Fig.) A throne. --9 A wise man. --10 An epithet of Śiva. --गं The stamina of the lotusblossoms. --Comp. --बीजः quicksilver. --भं the apsis of a planet. --भद्रः a restive elephant, an elephant in rut. --भद्रा N. of a river flowing into the Kṛṣṇā. --मुखः a rhinoceros. --वेणा N. of a river. --शेखरः a mountain.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0540-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तुङ्ग पु० तुजि--हिंसायां घञ् न्यङ्क्वा० कुः । १ पुन्नागवृक्षे २ पर्वते ३ बुधग्रहे हेमच० । ४ नारिकेले ५ गण्डके राजनि० । ६ उच्चे त्रि० । ७ ग्रहविशेषस्य राशिभेदे पु० । उच्चशब्दे १५८ पृ० दृश्यम् “अजवृषभमृगाङ्गनाकुलीरा झषबणिजौ च दिवाकरादितुङ्गाः । दशशिखिमनुयुक्तिथीन्द्रयांशैस्त्रि- नवकविंशतिभिश्च तेऽस्तनीचाः”! “सूर्य्याद्युच्चान् क्रियवृषमृगस्त्रीकुलीरान्त्ययूके दिग्वह्नीन्द्रद्वयतिथिशरान् सप्तबिंशांश्च विंशान् । अंशानेतान् वदति यवनश्चान्त्य तुङ्गांस्तुतुङ्गांस्तानेवांशान् मदनभवनेष्वाह नीचान्- सुनीचानिति” । तुङ्गस्थग्र हभेदफलम् “तुङ्गेऽर्कः शुभसंयुतः शुभकरै र्मित्रैश्च दृष्टो यदा दैवात् पश्यति सोऽपि वा शुभकरा- नेकं द्विकं वा त्रिकम् । वित्तेशः प्रथितो बिमर्द्दितरिपुः क्षौणीशमान्योऽथवा क्ष्मापालार्च्चितपादपद्मयुगलो राजा त्रिकोणे यदा” । र० । “तुङ्गे चन्द्रमसि प्रसन्नवपुषि ब्रध्नादनष्टद्युतौ प्रख्यातोऽरिव्रिमर्दकोऽगदतनू राजेश्वरो रूपवान् । क्ष्मापालार्च्चितपादपद्मयुगलो व्रा धर्म्म- शीलो महान् सौम्यैरेव युतोऽथ वा प्रियतमैर्दृष्टे त्रि- कोणेऽपि च” । च० । “यदि भवति मृगस्थो भूमिपुत्रस्तदा वै न दिनकरमयूखाद्भ्रष्टरश्मिर्नरेन्द्रः । अगदतनुरभीतः शत्रुदर्पापहारी प्रणतरिपुनरेन्द्रः स्यात्त्रिकोणेऽपि जातः” । म० । “कन्थास्थः शशलाञ्छनस्य तनयस्तिथ्यंशकैः संयुती दृष्टो वा यदि संयुतः शुभकरैर्ज्जातस्तदा भूपतिः । यात्रायां तुरगोष्ट्रमत्तकरिणां यानैर्मही कम्पते स क्ष्माभृद्वरणीरुहाविगलिता यान्ति त्रिकोणेऽपि च” । बु० । “तुङ्गे गुरौ मित्रखगेन दृष्टो राजा भवेदिन्द्रसमान- [] मूर्त्तिः । गजाश्वनौकार्णवपूर्णलक्ष्मीः पृथ्वीपतिः स्वस्य त्रिकोणगोऽपि” । वृ । “तुङ्गे भृगौ शुभसुहृत्प्रयुते च दृष्टे दैवात् पुनः स यदि पश्यति मित्रसंघान् । भूपा- धिपो भवति कीर्त्तिकरः प्रधानो दौर्घारुग्रसुखभुग्- भृगुजे त्रिकोणे” । शु । “तुङ्गे शनौ मित्रखगेन दृष्टे प्रचण्डदण्डो नृपतिप्रधानः । न दृश्यते दिग्गमने च गुर्वी त्रिकोणगे चापि नरेन्द्रमूर्त्तिः” । श । “भवति धर- णीपालो नीचबुद्धिः प्रतापी हयगजधनपूर्णो जाति- वर्गे विरक्तः । कुटिलमतिरनीतो भूरिभाण्डारयुक्त- स्तमसि भिथुनसंस्थे जायते मानवेन्द्रः” । रा । “मृग- पतिवृषकन्याकर्कटस्थे च राहौ भवति विपुललक्ष्मी राजराजाधिपो वा । हयगजनरनौकामण्डितः सार्वभौमोनृपतिरमरपूज्यो राहुतुङ्गी चिरायुः” । रा । “अरिंनिधनव्ययतुङ्गे कीर्त्तितमेतत्फलं व्यर्थं केन्द्रे त्रिकोणे लाभे वा तुङ्गफलं यथोद्दिष्टम्” इति कोष्ठीप्र० । ९ किञ्जल्के न० शब्दार्थचि० । १० उग्रे ११ प्रधाने १२ उन्नते त्रि० शब्दर० । “तुङ्गत्वमितरा नाद्रौ नेदं सिन्घावगाधता” माघः । १६ शिवे पु० तुङ्गवीजशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3321-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तुङ्गः, पुं, (तुजि हिंसायाम् + घञ् ।) पुन्नागवृक्षः । (यथा, वैद्यकरत्नमालायाम् । “कुम्भीकः पुरुषस्तुङ्गः पुन्नागो रक्तकेशरः ॥”) पर्व्वतः । बुधग्रहः । इति हेमचन्द्रः । ६ । ६४ ॥ नारिकेलः । गण्डकः । इति राजनिर्घण्टः ॥ योगभेदः । इति शब्दरत्नावली ॥ स तु ग्रहाणां उच्चराशिः । यथा, -- “सूर्य्याद्युच्चान् क्रियवृषमृगस्त्रीकुलीरान्त्ययूके दिग्वह्नीन्द्रद्बयतिथिशरान् सप्तविंशांश्च विंशान् । अंशानेतान् वदति जवनश्चान्त्यतुङ्गान् सुतुङ्गां- स्तानेवांशान् मदनभवनेष्वाह नीचान् सुनी- चान् ॥” इति दीपिका ॥ “आदित्यमेषे वृषभे शशाङ्के कन्यागते ज्ञे च गुरौ कुलीरे मीने च शुक्रे मकरे महीजे शनौ तुलायामिति तुङ्गगेहाः ॥” इति समयामृतम् ॥ * ॥ अथ तुङ्गस्थग्रहफलम् । “तुङ्गेऽर्कः शुभसंयुतः शुभकरैर्मित्रैश्च दृष्टो यदा दैवात् पश्यति सोऽपि वा शुभकरानेकं द्विकं वा त्रिकम् । वित्तेशः प्रथितो विमर्द्दितरिपुः क्षौणीशमान्यो यदा क्ष्मापालार्च्चितपादपद्मयुगलो राजा त्रिकोणे यदा ॥ तुङ्गे चन्द्रमसि प्रसन्नवपुषि ब्रध्नादनष्टद्युतौ प्रख्यातोऽरिविमर्द्दकोऽगदतनू राजेश्वरो रूप- वान् । क्ष्मापालार्च्चितपादपद्मयुगलो वा धर्म्मशीलो महान् सौ म्यैरेव युतोऽथवा प्रियतमैर्दृष्टे त्रिकोणेऽपि च ॥ यदि भवति मृगस्थो भूमिपुत्त्रस्तदा वै न दिनकरमयूखाद्भ्रष्टरश्मिर्नरेन्द्रः । अगदतनुरभीतः शत्रुदर्पापहारी प्रणतरिपुनरेन्द्रः स्यात्त्रिकोणेऽपि जातः । कन्यास्थः शशलाञ्छनस्य तनयस्तिथ्यंशकैः संयुतो दृष्टो वा यदि संयुतः शुभकरैर्ज्जातस्तदा भूपतिः । यात्रायां तुरगोष्ट्रमत्तकरिणां यातैर्मही कम्पते सक्ष्माभृद्धरणीरुहा विगलिता यान्ति त्रिकोणे- ऽपि च ॥ तुङ्गे गुरौ मित्रखगेन दृष्टो राजा भवेदिन्द्रसमानमूर्त्तिः । गजाश्वनौकानरपूर्णलक्ष्मीः पृथ्वीपतिः स्वस्य त्रिकोणगेऽपि ॥ तुङ्गे भृगो शुभसुहृत्प्रयुते च दृष्टे दैवात् पुनः स यदि पश्यति मित्रसंघान् । भूपाधिपो भवति कीर्त्तिकरप्रधानो दीर्घायुरुग्रसुखभुग्भृगुजे त्रिकोणे ॥ [] तुङ्गे शनौ मित्रखगेन दृष्टे प्रचण्डदण्डो नृपतिप्रधानः । न दृश्यते दिग्गमने च धुर्व्वी त्रिकोणगे चापि नरेन्द्रमूर्त्तिः ॥ भवति धरणिपालो नीचबुद्धिः प्रतापी हयगजधनपूर्णो जातिवर्गे विरक्तः । कुटिलमतिरनीतो भूरिभाण्डारयुक्त- स्तमसि मिथुनसंस्थे जायते मानवेन्द्रः ॥ मृगपतिवृषकन्याकर्कटस्थे च राहौ भवति विपुललक्ष्णी राजराजाधिपो वा । हयगजनरनौकामण्डितः सार्व्वभौमो नृपतिरमरपूज्यो राहुतुङ्गी चिरायुः ॥ अरिनिधनव्ययतुङ्गे कीर्त्तितमेतत् फलं व्यर्थम् । केन्द्रत्रिकोणे लाभे वा तुङ्गफलं यथोद्दिष्टम् ॥” इति कोष्ठीप्रदीपः ॥
तुङ्गः, त्रि, (तुजि हिंसायाम् + घञ् ।) उग्रः । प्रधानम् । उन्नतः । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, रधुः । ६ । ३ । “शिलाविभङ्गैर्मृगराजशाव- स्तुङ्गं नगोत्सङ्गमिवारुरोह ॥” प्रचुरः । यथा, तत्रैव । ४ । ७० । “तेषां सदश्वभूयिष्ठास्तुङ्गा द्रविणराशयः ॥”) किञ्जल्के क्ली । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-631-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तुंग" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें