🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:57:23 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उन्नत
unnata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उन्नत वि॰ [सं॰]
१. ऊँचा । ऊपर उठा हुआ ।
२. वृद्धिप्राप्त । बढ़ा हुआ । समृद्ध ।
३. श्रेष्ठ । बड़ा । महत् ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उन्-नत mfn. bent or turned upwards, elevated, lifted up, raised, high, tall, prominent, projecting, lofty, MBh.; Śak.; Hit. &c.
(figuratively) high, eminent, sublime, great, noble, Kathās.; Bhartṛ.; Sāh. &c.
having a large hump, humpbacked (as a bull), VS.; TS.; Lāṭy.
उन्-नत (अस्), m. a boa (अज-गर), L., N. of a Buddha, Lalit.
of one of the seven Ṛṣis under Manu Cākṣuṣa, VP.
of a mountain, VP.
उन्-नत (अम्), n. elevation, ascension
elevated part, TS.
means of measuring the day, SiddhŚir.; Sūryas.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (193,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उन्नत p. p. 1 Raised, elevated, uplifted (fig. also); उपासितगुरुप्रज्ञाभिमानोन्नताः Bh. 3. 24; Śi. 9. 79; नतोन्नतभूमिभागे Ś. 4. 14. --2 High (fig. also), tall, lofty; great, eminent; स्थितः सर्वोन्नतेनोर्वी क्रांत्वा मेरुरिवात्मना R. 1. 14; V. 5. 22; Ki. 5. 15, 14. 23; Pt. 1. 29; ˚इच्छः R. 6. 71; Śi. 7. 27; ˚चेतस् a. noble-minded; Pt. 1. 122. --3 Projecting, plump, full (as breasts); M. 2. 3; Rs. 1. 7. --तः A boa (अजगर). --तं 1 Elevation. --2 Ascension, altitude. --Comp. --आनत a. elevated and depressed, uneven, high and low; बंधुरं तून्नतानतं Ak. --चरण a. with uplifted paws, rampant. --नाभि a. having a projecting navel, i. e. corpulent, fat. --शिरस् a. carrying the head high, holding up the head, proud.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0313-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उन्नत त्रि० उद् + नम--क्त । १ उच्चे, २ महति च । “उन्नतेन स्थितिमता धुरमुद्वहता भुवः” कुमा० “स्थितः सर्वो- न्नतेनोर्वीम्” रघुः । “बन्धुरं तृन्नतानतम्” अमरः । “मधुरोन्नतभ्रु ललितञ्च दृशोः” माघः । सि० शि० उक्ते दिनमानज्ञानसाधने ३ उपायभेदे न० । “उक्ता प्रभाभिमतदिङ्गियमेन तावत् तामेव कालनियमेन च वचिम भूयः । म्यादुन्नतं द्युगतशेषकयोर्यदल्पं तेनोनित दिनदलं नतसंज्ञकं च । अथोन्नतादूनयुताच्चरेण क्रमादुद- ग्दक्षिणगोलयोर्ज्या । स्यात् सूत्रमेतद्गुणितं द्युमौर्व्या व्यासार्धभक्तं च कलाभिधानम्” शि० । “दिवसस्य यद्गतं यच्च शेषं तयोर्यदल्प तदुन्नतसंज्ञं ज्ञेयम् । तेनोन्नतेनोनीकृतं दिन- दलप्रमाणं तन्नतसंज्ञं भवति । अथोन्नतादुन्नतकालादुत्त- रगोखे च तेनौनिता दक्षिणे युताद्या ज्या तत्सूत्रम् । सा सूत्रसंज्ञेत्यर्थः । तत् सूत्रं द्युज्यया गुणितं त्रि- ज्यया भक्तं कलासंज्ञं भवति । अत्रोपपत्तिः । यस्मिन् काले छाया साध्या तस्मिन् काले स्वाहोरात्रवृत्ते यावती- भिर्घटिकाभिः क्षितिजादुन्नतो रविस्तासामुन्नतसंज्ञा । येक [] कालेन मध्याह्नान्नतस्तस्य नतसंज्ञा । अथ चरेणोनयुतस्यो- श्रतकालस्य किल ज्या साध्या । सा च ज्या मध्यावधिर्भ- वति । स च मध्यप्रदेशोऽहोरात्रवृत्तस्वोन्मण्डलसंपाते भवति । यत उन्मण्डलसंपाताभ्यामूर्ध्वमहोरात्रवृत्तस्यार्धम- धोऽर्धम् । अत उत्मण्डलावधेर्जीवा साध्या । क्षितिजो- न्मण्डलयोरन्तरं चरार्धम् । अतश्चरार्धेन वर्जितादुन्नता- दुत्तरगोले, दक्षिणे तु युतात् । यत उत्तरगोले क्षितिजादु- पर्युन्मण्डलं, दक्षिणेऽधः । तस्मात् कलाद्या ज्या सा- धिता सा त्रिज्यावृत्तपरिणता । सा च सूत्रसंज्ञा । अथ यदि त्रिज्यावृत्त एतावती तदा द्युज्यावृत्ते कियतीत्यनुपा- तेन द्युज्यावृत्तपरिणता । सा च कलासंज्ञा” प्रमि० । सि० शि० उक्तेग्रहाणामक्षलम्बज्ञानार्थे ४ उपायभेदे च । “यन्त्रवेधविधिना ध्रुवोन्नतिर्या नतिश्च भवतोऽक्षलम्बकौ । तौ क्रमाद्विषुवदह्न्यहर्दलेयेऽथ वा नतसमुन्नता लवाः” शि० “चक्रयन्त्रेण ग्रहवेधवद् ध्रुवं विध्येत् । तत्र यन्त्रनेम्यां य उन्नतांशास्तेऽक्षांशाः । ये नतास्ते लम्बांशाः । अथ वा विषुवद्दिनार्द्धे येऽर्कस्य नतोन्नतांशास्तेऽक्षलम्बांशा इति युक्तियुक्तम्” प्रमि० । “उन्नतं द्युनिशमण्डले कुजात् सावनं द्युतिविधौ हि तज्ज्यका । तिर्य्यगक्षवशतोऽक्षकर्णवच्छेदको न तु नरः स लम्बवत्” शि० । “दृङ्मण्डले क्षितिजादुपरि ग्रहपर्य्यन्तं येऽंशास्त उन्नताः खमध्यादधस्ते नताः । उन्नतांशानां ज्या शङ्कुः । नतांशज्या दृग्ज्या शङ्कुः कच्छन्नलिप्ताभिरूनः कार्य्यः । द्रष्टुः कुदलेनोच्छ्रितत्वात् । अयमर्थो ग्रहच्छायाधिकारे व्याख्यात एव” प्रमि० । “उदग्देशं याति यथा यथा नरस्तथा तथा स्यान्नत- मृक्षमण्डलम् । उदग्दिशं पश्यति चोन्नतं क्षितेस्त- दन्तरे योजनजाः षलांशकाः” सि० शि० । ततः भावे ष्यञ् औन्नत्य न० । तल् उन्नता स्त्री । त्व उन्नतत्व न०, तद्भावे “तदेव नैसर्गिकमुन्नतत्वम्” रघुः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1189-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उन्नतः, त्रि, (उत् + नम + क्त ।) वर्द्धितः । तत्पर्य्यायः । उच्चः २ प्रांशुः ३ उदग्रः ४ उच्छ्रितः ५ उत्तुङ्गः ६ । इत्यमरः ॥ उच्चैः ७ । इति शब्दरत्नावली ॥ तुङ्गः ८ । इति जटाधरः ॥ (यथा, रघुः । १ । १५ । “स्थितः सर्व्वोन्नतेनोर्व्वीं क्रान्त्वा मेरुरिवात्मना” ॥ क्ली, दिनपरिमाणज्ञानसाधनं उपायः । यथा सिद्धा- न्तशिरोमणौ । “दिवसस्य यद्गतं यच्च शेषं तयोर्य- दल्पं तदुन्नतसंज्ञं ज्ञेयम्” । (पुं, चाक्षुषमन्वन्तरे ऋषिभेदः । यथा, मार्कण्डेये ७६ । ५४ । “सुमेधा विरजाश्चैव हविष्मानुन्नतो मधः । अतिनामा सहिष्णुश्च सप्तासन्निति चर्षयः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-244-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उन्नत" आता है (20)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें