🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:37:59 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उन्नति
unnati
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
प्राप्ति (3.3.76) पाना · त्रेता
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उन्नति संज्ञा स्त्री॰ [स>
२. वृद्धि । समृद्धि । तरक्की । बढ़ती ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उन्-नति f. rising, ascending, swelling up
elevation, height
increase, advancement, prosperity, Pañcat.; Bhartṛ.; Kathās. &c.
N. of a daughter of Dakṣa and wife of Dharma, BhP.
of the wife of Garuḍa, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (193,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उन्नतिः f. 1 Elevation, height (fig. also); see उन्नतिमत् below. --2 Exaltation, dignity, rise, prosperity, increase; स्तोकेनोन्नतिमायाति स्तोकेनायात्यधोगतिं Pt. 1. 150; ध्वजानामुन्नतिः K. 55; Śi. 16. 22, 72; Bv. 1. 40; महाजनस्य संपर्कः कस्य नोन्नतिकारकः H. 3. v. l.; मान˚ Bh. 2. 23. --3 Raising. --4 The wife of Garuḍa. --Comp. --ईशः N. of Garuḍa (Lord of उन्नति).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0313-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उन्नति स्त्री उद् + नम--क्तिन् । १ वृद्धौ, २ उदये, ३ गरुडभा- र्य्यायाञ्च तत्र चन्द्रशृङ्गोन्नतिः सि० शि० उक्ता यथा “मासान्तपादे प्रथमेऽथ वेन्दोः शृङ्गोन्नतिर्यद्दिवसेऽवगम्या । तदोदयेऽस्ते निशि वा प्रसाध्यः शङ्कुर्विधोः स्वोदित- नाडिकाद्यैः” शि० । “कृष्णाष्टम्या उपरि प्रथमेऽ- थ वा शुक्लाष्टम्याः प्रागेव यस्मिन्नभीष्टदिने शशि- शृङ्गोन्नतिर्ज्ञातुमभीष्टा तस्मिन् दिने मासान्तपाद औद- यिकौ चन्द्रार्कौ स्पष्टौ कार्यौ । प्रथमचरणे त्वस्तकालिकौ ततः शृङ्गोन्नतिर्ज्ञेया । निशि वा । एतदुक्तं भवति । मासान्तपाद उदयकाले शशिशृङ्गोन्नतिः साध्या । प्रथमा चरणे त्वस्तकाले । अथ वा किमुदयास्तनियमेन । यत्रोदये तत्रोदयात् प्रागिष्टघटीतुल्यकाले वा यत्रास्ते तत्रास्तादु- परोष्टासु घटीषु वा शृङ्गोन्नतिः साध्या । तत्र तात्का- लिकौ चन्द्रार्कौ कृत्वा चन्द्रस्य स्फुटक्रान्त्युदयास्मलग्नोन्नत घटिकादिभिस्तदुपकरणैः शङ्कुः साध्यः । अतीपपत्तिः । चन्द्रस्यार्द्धादूने शुक्ले तत्कोटी शृङ्गाकारे भवतः । तत्रे- ष्टकाले कतरा शृङ्गोन्नतिर्मविव्यतीति ज्ञातस्यम् । तत्र शु- क्लस्य शृङ्गाकारतार्धादूने शुक्ले । तच्चार्धादूनत्वं पादे प्रथमे च संभवति । द्वितीयतृतीबयोरपि चरणवो- र्व्रह्मगुप्तादिभिः कृष्णशृङ्गोन्नतिरानीता सा मम न सम्म- [] ता । नहि नरैः कृष्णशृङ्गोन्नतिः स्पष्टोपलक्ष्यते । प्रसिद्धा तु शुक्लशृङ्गोन्नतिः । अत उक्तं मासान्तपादे प्रथमेऽथ येति । “वक्षोजौ करिकुम्भ विभ्रकरीमत्युन्नतिं, गच्छतः” । स्तोके- नोन्नतिमायाति” इति च सा० द०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1190-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उन्नतिः, स्त्री, (उत् + नम + क्तिन् ।) गरुडभार्य्या । समृद्धिः । (“वक्षोजौ करिकुम्भविभ्रमकरीमत्यु- न्नतिं गच्छतः” । इति साहित्यदर्पणे ॥ ३ य परिच्छेदे ।) उदयः । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, सिद्धान्तशिरोमणौ । “मासान्तपादे प्रथमेऽथवेन्दोः शृङ्गोन्नतिर्यद्दिवसेऽवगभ्या । तदोदयस्ते निशि वा प्रसाध्यः शङ्कुर्विधोः स्वोदितनाडिकाद्यैः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-244-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उन्नति" आता है (27)
शेव अभ्युदय । उन्नति । वृद्धिउपचय वृद्धि । उन्नति । बढ़तीभदाक उन्नति । सौभाग्य । अभ्युदयउत्सेध बढ़ती । उन्नतिउन्नाद उत्कर्ष । विकास । उन्नतिऔन्नत्य उन्नति । उत्थानविवृद्धि उन्नतिविपुष्टि उन्नति । समृद्धि । अभ्युदयतरक्की वृद्धि । बढ़ती । उन्नति । (शरीर, पद एवं वस्तु आदि में) । क्रि॰ प्र॰—कर…प्रगति आगे बढ़ना । तरक्की । उन्नतिसमुच्छिति उन्नति । बढ़ती । वृद्धिउदय ऊपर आना । निकलना । प्रकट होना । जैसे— (क) सूर्य के उदय से अंधकार दूर ह…ऊति रक्षाउद्धार मुक्ति । छुटकारा । त्राण । निस्तार । दु:खनिवृत्ति । जैसे,—(क) इस दु:ख …अभ्युदय सुर्य आदि ग्रहों का उदयपोष पोषण । पुष्टिविजिगीषा वह इच्छा जिसके अनुसार मनुष्य यह चाहता है कि मुझे कोई यह न कह सके कि मै…प्रगमन प्रगमनीय]सुभूति कुशल । क्षेम । मंगलश्रुष्टि सुनने की क्रियावर्द्धन वर्धन ^२ संज्ञा पुं॰प्राग्भाव पर्वत के आगे का भागउदोत पु, उदोति पु संज्ञा पुं॰ प्रकाश । दीप्तिउरूज ऊपर उठना । चढ़नादत्क्ष एक प्रजापति का नाम जिनसे देवता उत्पन्न हुए । विशेष—ऋग्वेद में दक्ष प्र…समुच्छाय ऊँचाई । उच्चताविवर्द्धन बढ़ाने या वृद्धि करने की क्रिया
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें