🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:27:08 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उत्सेध
utsedha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पर्वत/वृक्ष आदि की ऊँचाई (2.4.10) उच्छ्राय · उच्छ्रय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उत्सेध १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बढ़ती । उन्नति ।
२. ऊँचाई ।
३. शोथ
४. संहनन ।
उत्सेध २ वि॰
१. ऊँचा ।
२. श्रेष्ठ । उ॰—जहाँ कहीं निज बात को समुझि करत प्रतिषेध । तहाँ कहत आक्षेप हैं कवि जन मति उत्सेध । (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उत्-सेध m. height, elevation, altitude, ŚBr.; Car.
thickness, bigness, MBh.; Suśr.; Kum.; Śiś. &c.
excelling
sublimity, R.
the body, R. vii, 116, 19 [Comm.], Kāś. on Pāṇ. v, 2, 21
उत्-सेध n. killing, slaughter, L.
N. of several Sāmans.
उत्-सेध See उत्-सिध्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (182,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उत्सेध a. High, tall. --धः 1 A height, elevation; (fig. also); पयोधरोत्सेधविशीर्णसंहति (वल्कलं) Ku. 5. 8, 24 high or projecting breasts; सोत्सेधैः स्कंधदेशैः Mu. 4. 7 raised high up. --2 Thickness, fatness. --3 Intumescence, swelling. --4 The body. --5 Sublimity, greatness. --धं Killing, slaughter.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0300-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उत्सेध पु० उत्सेधति कारणमतिक्रम्य वर्द्धते उद् + सिध- गत्याम् अच । १ देहे तस्य शुक्रशोणितरूपसूक्ष्मकार- णातिक्रमेण वर्द्धनात्तथात्वम् । भावे घञ् । २ उन्नतौ तस्य कृदभिहितभावत्वात् “पुत्रवित्तार्ज्जनात् पितेत्यादौ, पुत्रार्जितवित्त इव उन्नत्याश्रयेऽपि वृत्तिः तथात्वेऽपि विशेषणसमासे ब्राह्मणश्रमणादिवत् परनिपातः हिमनि- ष्यन्दपाण्डर इत्यादिवदिति भेदः । यथा “पयोध- रोत्सेधनिपातचूर्ण्णिताः इति कुमा० “तस्य प्रमाण- मार्द्रमाहिषचर्म्मोत् सेधमुपदिशन्ति” सुश्रु० । “उत् सेध- निर्द्धूतमहीरुहां ध्वजैः” माघः “तच्छाखाचमसा दीर्घाः प्रादेशाश्चतुरङ्गुलाः । तथैवोत्सेधतोज्ञेयाश्चतुरस्रास्तु इत्यपि” छन्दोगप० “पयोधरोत् सेधविशीर्ण्णसंहति” कुमा० । कर्त्तरि अच् । ३ उच्चे त्रि० । “वायव्यं श्वेतंपुच्छे उत्सेधमेव तं कुरुते तस्मादुत् सेधं प्रजाभयेऽभि संश्र- [] यन्ति” शत० ब्रा० १३, २, २, ९, “उत्सेधमुच्चं पर्व्वतादिकं प्रासादं वा” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1132-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उत्सेधः, पुं, (उत् + सिध् + घञ् ।) पर्ब्बतवृक्षादीनां दैर्ध्यम् । (“कूर्म्मस्त्रियोजनोत्सेधो दशयोजनमण्डलः” ॥ इति महाभारते गजकूर्म्मयुद्धे । २९ । ३१ ।) उच्छ्रयः । (यथा, कुमारे ५ । ८ ॥ “पयोधरोत्सेधविशीर्णसंहति” ॥ उपरिभागः । यथा, कुमारे ५ । २४ । “पयोधरोत्सेधनिपातचूर्णिताः” ।) शरीरम् । इत्यमरः ॥ संहननम् । इति हेमचन्द्रः ॥ (“सोत्सेधमुष्मार्थशिरातनुत्वम्” । इति भावप्रकाशे शोथाधिकारे ॥ “उत्सेधं संहतं शोफं तमाहुर्निचयादतः” । इति निदानस्थाने त्रयोदशाध्याये वाभटेनोक्तम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-229-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें