🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:50:52 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उच्छ्रय
ucchraya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पर्वत/वृक्ष आदि की ऊँचाई (2.4.10) उच्छ्राय · उत्सेध
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उच्छ्रय उच्छ्राय संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. उदय । उगना ।
२. उन्नयन । उत्थान ।
३. उच्चता । ऊँचाई । प्रकर्ष । उत्कर्ष ।
४. विकास वृद्धि ।
५. घमंड । गर्व ।
६. एक प्रकार का स्तंभ [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उच्-छ्रय m. rising, mounting, elevation
rising of a planet &c.
elevation of a tree, mountain, &c.
height, MBh.; R.; Yājñ.; Mṛcch.
growth, increase, intensity, Suśr.
the upright side of a triangle.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (174,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उच्छ्र(च्छ्रा)यः [उद्-श्रि-अच् घञ् वा] 1 Rising (of a planet &c.); Y. 1. 147. --2 Raising, erecting. --3 Height, elevation (physical and moral); शृंगोच्छ्रायैः कुमुदविशदैर्यो वितत्य स्थितः खं Me. 58; K. 105; Ki. 7. 27, 8. 23, 17. 61; Śi. 4. 10, 8. 22. --4 Growth, increase, intensity; गुण˚ Ki. 8. 21, 16. 10; नीतोच्छ्रायं 5. 31, 14. 21. --5 Pride. --6 The upright side of a triangle. --यी (उच्छ्रायी) Plank. --Comp. --उपेत a. possessing height, high, lofty, elevated.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0288-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उच्छ्र (च्छ्रा)य पु० उद् + श्रि--करणे अच् घञ् वा । १ उन्नततायाम् [] उन्नततया हि ऊर्द्ध्वमाश्रोयते इति तस्यास्तंथात्वम् । “दम्भो धर्म्मध्वजोच्छ्रयः” भा० व० ३१२ अ० । “पत- नान्ताः समुच्छ्रयाः” नीति० “अपरेद्युस्ततस्तस्याः क्रियतेऽत्युच्छ्रयोनृपैः” भा० आ० ६३ अ० । प्रासादैः सुकृतोच्छ्रायैः” भा० आ० १८५ अ० । “ग्रहाधीना नरेन्द्रा- णामुच्छ्रायाः षतनानि च” या० स्मृतिः । “उच्छ्रायपातनं धनिनां दर्शयन्निव” कटस० । “शृङ्गोच्छ्रायैः कुमुद- विशदे योवितत्य स्थितः खम्” मेघदू० । “गुणार्ज्जनो- च्छ्रायविरुद्धबुद्धयः” किरा० । २ उच्चद्रव्याङ्के “उच्छ्र- येण गुणितं चितेः फलम्” लीला० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1068-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उच्छ्रयः, पुं, (उत् + श्रि + अच् ।) पर्ब्बतवृक्षादेरु- च्चता । तत्पर्य्यायः । उच्छ्रायः २ उत्सेधः ३ । इत्य- मरः ॥ (“प्राप्ते यूपोच्छ्रये तस्मिन् षड्बैल्वाः खादिराश्च षट्” । इति रामायणे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-221-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें