🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:25:56 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अभ्युदय
abhyudaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अभ्युदय संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ अभ्युदित, आन्युदयिक]
१. सुर्य आदि ग्रहों का उदय ।
२. प्रादुर्माव । उत्पत्ति ।
३. इष्टलाम । मनो- रथ की सिद्धि ।
४. विवाह आदि शुभ अवसर ।
५. वृद्धि । बढ़ती । उन्नति । तरक्की ।
६. अस्तित्व में आना आविर्भूत होना [को॰] ।
७. घर में संतान के जन्म लेने पर किय़ा जानेवाला नांदिमुख श्राद्ध ।[को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभ्य्-उदय m. sunrise or rise of luminaries (during or with reference to some other occurrence), KātyŚr.; Jaim.
beginning, commencing (as of darkness, &c.), R.
elevation, increase, prosperity, happiness, good result, Mn. iii, 254; R. &c.
a religious celebration, festival, Mn. ix, 84.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (78,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभ्युदय a. Rising. --यः 1 Rise(of heavenly bodies); sunrise. --2 Rise, prosperity, good fortune, elevation, success; स्पृशंति नः स्वामिनमभ्युदयाः Ratn. 1 success; भवो हि लोकाभ्युदयाय ताटृशां R. 3. 14; Ms. 3. 254; Bh. 2. 63; R. 12. 3, V. 5. --3 A festival; any religious or festive celebration, festive occasion; ˚कालः joyous or festive occasion; Ś. 7; Ms. 9. 84. --4 Beginning, commencement. --5 Occurrence, happening. --6 Accomplishment of a desired object (which is the cause of festivity). --7 The tonsure ceremony. --8 A Śrāddha performed on account of child-birth (वृद्धिश्राद्धं) --Comp. --अर्थकं a Śrāddha for prosperity or elevation. --इष्टिः f. N. of a particular expiatory sacrifice.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0147-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभ्युदय पु० अभि + उत् + इण्--अच् । १ अभीष्टकार्य्याणां प्रादु- र्भावे, २ वृद्धौ, “भवो हि लोकाभ्युदयाय तादृशाम्” रघुः । [] अभ्युदीयतेऽनेन करणे अच् । ३ आशास्यमानचूडादिसंस्कारे च । अत एव तदर्थकश्राद्धम् आभ्युदयिकमित्युच्यते । ४ अभ्युदयसाधने इष्टलाभे ५ वृद्धिनिमित्तके श्राद्धे च “स- म्पन्नमित्यभ्युदये दैवे रुचितमित्यपि” मनुः । “अभ्युदये वृद्धि श्राद्धे” कुल्लू० । “प्रतिषेद्धाऽपि चेद्या तु मद्यमभ्युदयेष्वपि” मनुः । भावे अच् । ६ उत्तरोत्तरोत्तरवृद्धौ “अभ्युदयफलं घर्म्मज्ञान- मिति” शा० भा० “धर्मः श्रेयः समुद्दिष्टं श्रेयोऽभ्युदयसाधन- मिति” भवि० पु० । अभ्युदयः इष्टलाभादि प्रयोजनमस्य ठञ् । अभ्युदयनिमित्ते श्राद्धे । “अथाभ्युदयिके श्राद्धे युग्मा- नाशयेत्” गोभि० “अभ्युदयः इष्टलाभः विवाहादि तदर्थं श्राद्धम् आभ्युयिकम् तच्च भूतभविष्यद्भेदेन द्विविधम् भूतं पुत्रजन्मादि भविष्यत् विवाहादि श्रा० त० रघुनन्दनः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0314-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभ्युदयः, पुं, (अभि + उत् + इन् + अच् ।) इष्ट- लाभः । विवाहादिः । इति आभ्युदयिकशब्दार्थे श्राद्धतत्त्वं ॥ सर्व्वतोभावेनोदथः । अर्थाद्धनजनादि- वृद्धिः । यथा, -- “राजन्नभ्युदयोऽस्तु वल्लनकवे हस्ते किमास्ते तव श्लोकः कस्य कवेरमुष्य कृतिनस्तत् पट्यतां पद्यते । किन्त्वासामरविन्दसुन्दरदृशां द्राक्चामरान्दोलना- दुद्वेल्लद्भजवल्लिकङ्कणझणत्कारः क्षणं वार्य्यंतां” ॥ इत्यस्य पूर्व्वार्द्धं वल्लनकविकर्णाटराजयोर्वाक्यं शेषार्द्धं कालिदासस्य ॥ (उन्नतिः । समृद्धिः । “विपदि धैर्य्यमथाभ्युदये क्षमा सदसि वाकपटुता युधि विक्रमः” । इति हितोपदेशे । पराक्रमः । वीर्य्यं । प्रभावः । “यद्बाहुदण्डाभ्युदयानुजीविनो यदुप्रवीराः” । इति भागवतपुराणं ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-079-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अभ्युदय" आता है (18)
भदाक उन्नति । सौभाग्य । अभ्युदयनांदी अभ्युदय । समृद्धिभंदिल अभ्युदय । भाग्यअजीति संमृद्धि । अभ्युदयविपुष्टि उन्नति । समृद्धि । अभ्युदयअय गमन । जाना । गतिउच्चय संपुंज । समूह । ढेरक्षेम प्राप्त वस्तु की रक्षा । सुरक्षा । यौ—योगक्षेमवंद्र अभ्य़ुदय । मंगलअभ्याश समीपवर्ती । निकटवृद्धि बढ़ने या अधिक होने की क्रिया या भाव । बढ़ती । ज्यादता । अधिकता । जैसे,…पोष पोषण । पुष्टिएधस् ईंधनउन्नमन उठाने का कार्य । उठाना । ऊपर ले जानाभंद प्रसन्नता । खुशीसभारता भारयुक्ततासंवृद्धि बढ़ने की क्रिया या भाव । बढ़ती । अधिकताइक्कबाल ताजक ज्योतिष के मत से एक ग्रहयोग । विशेष—जब किसी के जन्म के समय ग्रह क…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें