🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:34:05 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वृद्धि
vṛddhi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बढ़ना (3.2.9) स्फाति
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वृद्धि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. बढ़ने या अधिक होने की क्रिया या भाव । बढ़ती । ज्यादता । अधिकता । जैसे,—धन धान्य की वृद्धि, संतान की वृद्धि, यश की वृद्धि ।
२. ब्याज । सूद ।
३. वह अशौच जो घर में संतान उत्पन्न होने पर होता है ।
४. अभ्युदय । समृद्धि ।
५. एक प्रसिद्ध लता । विशेष—यह लता अष्टवर्ग के अंतर्गत मानी गई है । कहते हैं, यह कोशयामल देश में कोशल पर्वत पाई जाती है । इसके कद पर सफेद राएँ और कहीं कहीं छेद होते हैं । इसका फल कपास की गाँठ के समान होता है, आजकल यह ओषधि नहीं मिलती । वैद्यक में यह मधुर, शीतल, वीर्यवर्धक, गर्भ धारण करानेवाली और रक्तपित्त, खाँसी तथा क्षय रोग को नष्ट करनेवाली मानी गई है । प्रर्या॰—योग्या । ऋद्धि । सिद्धि । लक्ष्मि । पुष्टिदा । वृद्धदात्री । मगल्या । श्रा । सपद् । जनेष्टा । भूति । सुख । जावभद्रा ।
६. राजनीति में कृष, वाणिज्य, दुर्ग, सेतु, कुंजरबंधन, कन्याकर बलादान, ओर सन्यसंनिवेश इन आठो बर्गों का उपचय । बंधन । स्फाति ।
७. फलित ज्योतिष के विष्कम आदि २७ योगो के अंतर्गत ग्यारहवाँ योग । विशेष—कहते हैं, इस योग में जन्म लेनेवाला व्यक्ति विनयो, धन का अच्छा उपयोग करनेवाला और माल खरीदने तथा बेचने में बहुत चतुर होता है ।
८. संस्कृत व्याकरण में सीधि का एक प्रकार जिसके अनुसार अ अथवा आ के पश्चात् दूसरे शब्द के आरंभ में ए, ऐ, तथा ओ, ओ के आने पर दोनो मिलकर क्रमशः ऐ और औ हो जाते है ।—जैसे,—पुत्र + एषणा से 'पुत्रंषणा' तथा शुद्ध + औदन से 'शुद्धोदन' । उ॰—संस्कृत व्याकरणों ने भा संस्कृत भाषा में धातु के स्वर में इसी प्रकार के परिवर्तन को लक्ष्य करके इन तान क्रमा का गुण, बृद्धि, एवं संप्रसारण नामकरण किया था ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वृद्धि f. cutting off, abscission, W.
(in law) forfeiture, deduction, ib.
2. वृद्धि f. (for 1. See p. 1010) growth, increase, augmentation, rise, advancement, extension, welfare, prosperity, success, fortune, happiness, RV. &c. &c.
elevation (of ground), VarBṛS.
prolongation (of life), Pañcat.
swelling (of the body), Suśr.
enlargement of the scrotum (either from swelled testicle or hydrocele), ib.
swelling or rising (of the sea or of the waters), waxing (of the moon), MBh.
gain, profit, R.; Subh.
profit from lending money &c., usury, interest, Mn.; Yājñ.; MBh. (the various kinds of interest recognized by Hindū lawyers are, 1. कायिका वृद्धि, ‘body-interest’ i.e. either the advantage arising from the body of an animal pledged as security for a loan, or interest paid repeatedly without reducing the body or principal; 2. कालिका व्˚, ‘time-interest’ i.e. payable weekly, monthly, annually, &c., but most usually computed by the month; 3. चक्रव्˚, ‘wheel-interest’ i.e. interest upon interest, compound interest; 4. कारिता व्˚, ‘stipulated interest’, at a rate higher than the usual legal rate; 5. शिखा-व्˚, ‘interest growing like a lock of hair’ i.e. at a usurious rate payable daily ; 6. भोग-लाभ, ‘advantage [accruing to a creditor] from the use’ of objects handed over to him as security, e.g. of lands, gardens, animals, &c.: ‘lawful interest’ is called धर्म-व्˚, ‘usurious interest’ अ-न्याय-व्˚, ‘interest at the highest legal rate’ परम-व्˚), IW. 264
the second modification or increase of vowels (to which they are subject under certain conditions, e.g. आ is the Vṛddhi of the vowel अ; ऐ of इ, ई, and ए; औ of उ, ऊ, and ओ; cf. 2. वृद्ध and कृत-वृद्धि), VPrāt.; Pāṇ.; Rājat.; Sarvad.
one of the 8 principal drugs (described as mild, cooling &c.; and a remedy for phlegm, leprosy, and worms), Suśr.; Bhpr.
N. of the 11th of the astrological Yogas (or the Yoga star of the 11th lunar mansion), L.
= वृद्धि-श्राद्ध, GṛS.
वृद्धि m. (with भट्ट) N. of a poet, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1010,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वृद्धिः [वृध्-क्तिन्] 1 Growth, increase, augmentation, development; पुपोष वृद्धिं हरिदश्वदीधितेरनुप्रवेशादिव बालचंद्रमाः R. 3. 22; तपोवृद्धि; ज्ञानवृद्धि &c. --2 Waxing, increase of the digits of the moon; पर्यावपीतस्य सुरैर्हिमांशोः कलाक्षयः श्लाध्यतरो हि वृद्धेः R. 5. 16, Ku. 7. 1. --3 Increase in wealth, prosperity, affluence; Pt. 2. 112. --4 Success, advancement, rise, progress; परवृद्धिमत्सरि मनो हि मानिनां Śi. 15. 1. --5 Wealth, property. --6 A heap, quantity, multitude. --7 Interest; as in सरलवृद्धि, चक्रवृद्धि &c. --8 Usury. --9 Profit, gain. --10 Enlargement of the scrotum. --11 Extension of power or revenue. --12 (In gram.) The increas or lengthening of vowels, the change of अ, इउ, ऋ, short or long, and ऌ to आ, ऐ, औ, आर्, and आल् respectively. --13 The impurity caused by child-birth in a family (called जननाशौच q. v.). --14 Cutting off. --15 (In law) Forfeiture (as of property). --Comp. --आजीवः, --आजीविन् m. a usurer, money-lender. --जीवनं, --जीविका the profession of usury. --द a. promoting prosperity. --पत्रं a kind of razor. --श्राद्धं an offering made to the Manes on prosperous occasions, such as the birth of a son.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1007-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वृद्धिः, स्त्री, (वृध + क्तिन् ।) अष्टवर्गान्तर्गतौ- षधविशेषः । तत्पर्य्यायः । योग्या २ ऋद्धिः ३ सिद्धिः ४ लक्ष्मीः ५ । इत्यमरः ॥ पुष्टदा ६ वृद्धि- दात्री ७ मङ्गल्या ८ श्रीः ९ सम्पत् १० आशीः ११ जनेष्टा १२ भूतिः १३ मुत् १४ सुखम् १५ जीवभद्रा १६ । अस्या गुणाः । “ऋद्धिर्वृद्धिश्च मधुरा सुस्निग्धा तिक्तशीतला । रुचिमेधाकरी श्लेष्मकुष्ठक्रिमिहरा परा ॥ प्रयोगेष्वनयोरेकं यथालाभं प्रयोजयेत् । तत्र यद्दातुमिष्टिः स्याद्द्वयमप्यत्र योजयेत् ॥” इति राजनिर्घण्टः ॥ * ॥ ऋद्धिवृद्ध्योरुत्पत्तिलक्षणनामगुणाः । “ऋद्धिर्व्वृद्धिश्च कन्दौ द्बौ भवतः कोषयामले । श्वेतलोमान्वितः कन्दो लताजातः सरन्ध्रकः ॥ स एव ऋद्धिर्वृद्धिश्च भेदमप्येतयोर्ब्रुवे । तूलग्रन्थिसमा ऋद्धिर्वामावर्त्तफला च सा ॥ वृद्धिस्तु दक्षिणावर्त्तफला प्रोक्ता महर्षिभिः । ऋद्धिर्योग्या सिद्धिलक्ष्म्यौ वृद्धेरप्याह्वया इमे ॥ ऋद्धिर्बल्या त्रिदोषघ्नी शुक्रला मधुरा गुरुः । प्राणैश्वर्य्यकरी मूर्च्छारक्तपित्तविनाशिनी ॥ वृद्धिर्गर्भप्रदा शीता वृं हणी मधुरा स्मृता । वृष्या पित्तास्रशमनी क्षतकासक्षयापहा ॥ राज्ञामप्यष्टवर्गस्तु यतोऽयमतिदुर्ल्लभः । तस्मादस्य प्रतिनिधिं गृह्णीयात्तद्गुणं भिषक् ॥” मुख्यसदृशः प्रतिनिधिः ॥ * ॥ एतस्य प्रतिनिधि- माह । “मेदा जीवककाकोली ऋद्धिद्वन्द्वेऽपि चासति । वरीविदार्य्यश्वगन्धावाराहीश्च क्रमात् क्षिपेत् ॥” मेदा महामेदास्थाने शतावरीमूलं जीवकर्षभक- स्थाने विदारीमूलं काकलीक्षीरकाकोलीस्थाने- ऽश्वगन्धामूलं ऋद्धिवृद्धिस्थाने वाराहीकन्दं गुणैस्तत्तुल्यं क्षिपेत् । इति भावप्रकाशः ॥ * ॥ नीतिवेदिनां क्षयादित्रिवर्गान्तर्गतवर्गविशेषः । [] इत्यमरः ॥ नीतिवेदिनां नीनिशास्त्रज्ञानां क्षयादिभिस्त्रिवर्गः । अन्येषान्तु धर्म्मकामार्थः पूर्व्वमुक्तः । अष्टवर्गस्यापचयः क्षयः । तस्यैवोप- चयो वृद्धिः । तस्य नोपचयो नाप्यपचयः स्थानम् । अष्टवर्गो यथा, -- कृषिर्बणिक्पथो दुर्गं सेतुः कुञ्जरबन्धनम् । कन्याकरबलादानं सैन्यानाञ्च निवेशनम् ॥ अष्टवर्गः स्मृतो राज्ञामिति भरतः ॥ * ॥ वर्द्धनम् । तत्पर्य्यायः । स्फातिः २ । इत्यमरः ॥ (यथा, मनुः । १२ । १२४ । “एष सर्व्वाणि भूतानि पञ्चभिर्व्याप्य मूर्त्तिभिः । जन्मवृद्धिक्षयैर्नित्यं संसारयति चक्रवत् ॥”) विष्कम्भादिसप्तविंशतियोगान्तर्गतैकादशयोगः । तत्र जातफलं यथा, -- “प्रसूतिकाले यदि वृद्धियोगो नरः सुभोगो विनयान्वितश्च । धनप्रयोगग्रहणेषु दक्षो विचक्षणः स्यात् क्रयविक्रयाभ्याम् ॥” इति कोष्ठीप्रदीपः ॥ * ॥ कलान्तरम् । सुद् इति भाषा । अभ्युदयः । समृद्धिः । इति मेदिनी ॥ (यथा, शिशुपाल- वधे । १५ । १ । “अथ तत्र पाण्डुतनयेन सदसि विहितं मधुद्विषः । मानमसहत न चेदिपतिः परवृद्धिमत्सरि मनो हि मानिनाम् ॥”) वृद्धिग्रहणनियमो यथा, -- “अशीतिभागो वृद्धिः स्यान्मासि मासि सबन्धके । वर्णक्रमाच्छतं द्वित्रिचतुष्पञ्चकमन्यथा ॥” मासि मासि प्रतिमासं बन्धकं विश्वासार्थं यदा- धीयते आधिरिति यावत् । बन्धकेन सह वर्त्तत इति सबन्धकः प्रयोगस्तस्मिन् सबन्धके प्रयोगे प्रयुक्तस्य द्रव्यस्याशीतितमो भागो वृद्धिर्धर्म्या भवति । अन्यथा बन्धकरहिते प्रयोगे वर्णानां ब्राह्मणादीनां क्रमेण द्बित्रिचतुःपञ्चकं शतं धर्म्म्यं भवति । ब्राह्मणेऽधमर्णे द्विकं शतम् । क्षत्त्रिये त्रिकम् । वैश्ये चतुष्कम् । शूद्रे पञ्चकम् । मासि मासीत्येव । द्वौ वा त्रयो वा चत्वारो वा पञ्च वा इति द्वित्रिचतुःपञ्चाः । द्बित्रिचतुःपञ्चा अस्मिन् शते वृद्धिर्दीयत इति द्वित्रिचतुःपञ्चकं शतम् । तदस्मिन् वृद्ध्या यल्लाभशुल्कोपदा दीयते इति कन् । इयं वृद्धिर्मास
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वृद्धि" आता है (48)
शेव अभ्युदय । उन्नति । वृद्धिउपचय वृद्धि । उन्नति । बढ़तीउद्रेक वृद्धि । बढ़ती । अधिकता । ज्योदतीविभूति बहुतायत । वृद्धि । बढ़तीस्फाति वृद्धि । बढ़तीविसर्पण फैलना । फैलाव । वृद्धि । बाढ़उपजन वृद्धि । संवर्धनअभ्युच्चय वृद्धि । उत्थान । संपन्नता । उत्कर्षस्फीति वृद्धि । विस्तार । बढ़तीउद्वर्धन बढ़ाव । वृद्धिसमेधन विकास । वृद्धिजननाशौच वह अशौच जो घर में किसी का जन्म होने के कारण लगता है । वृद्धिवृद्धिकर बढ़ानेवाला । वृद्धि । करनेवाला । परिवर्धन करनेवालाफैज वृद्धि । लाभजाफा वृद्धि । बढतीइजाफा बढ़ती । बेशी । वृद्धि । बढ़ोत्तरीतरक्की वृद्धि । बढ़ती । उन्नति । (शरीर, पद एवं वस्तु आदि में) । क्रि॰ प्र॰—कर…विवर्द्धन बढ़ाने या वृद्धि करने की क्रियासमुच्छिति उन्नति । बढ़ती । वृद्धिप्रवर्द्धन विवर्धन । बढ़ती । वृद्धिउदय ऊपर आना । निकलना । प्रकट होना । जैसे— (क) सूर्य के उदय से अंधकार दूर ह…सूद लाभ । फायदाभूति वैभव । धनसंपत्ति । राज्यश्रीप्रचय वेदपाठ विधि में एक प्रकार का स्वर जिसके उच्चारण के विधानानुसार पाठक को…विकाश प्रंकाशउन्नति [स>अभ्युदय सुर्य आदि ग्रहों का उदयप्रस्तार फैलाव । विस्तारव्यतिरेक अभावपोष पोषण । पुष्टिएधस् ईंधनप्रचाय हाथ से कोई चीज इकट्ठा करनाअनुप्रदान भेंट । उपहार । दानतायन पु ^१ संज्ञा पुं॰ चाबुक । कोड़ाविवृद्धि उन्नतिच्यवनप्राश आयुर्वेद में एक प्रसिद्ध अवलेह जिसके विषय में यह कथा है कि च्यवन ऋषि क…भोगलाभ आनद वा लाभ की प्राप्ति वा अर्जन (को॰)वर्द्धन वर्धन ^२ संज्ञा पुं॰स्फीतता स्फीत होने का भाव या धर्मसम्मूर्छन भली भाँति व्याप्त होने की क्रिया । अभिव्याप्तिश्रीवृद्धि बोधिद्रुम पर की एक देवी । (ललित- विस्तर)संस पु ^१ संज्ञा पुं॰ संशय । आशंकाउदभव पु संज्ञा पुं॰ दे॰ 'उदभव'उरूज ऊपर उठना । चढ़नाब्याज दे॰ 'व्याज'उपाचिति संग्रह । राशिसमुच्छाय ऊँचाई । उच्चतावार्द्धंक्य बुढ़ापा
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें