🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:04:51 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उद्रेक
udreka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उद्रेक संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ उद्रिक्त]
१. वृद्धि । बढ़ती । अधिकता । ज्योदती ।
२. आरंभ । उपक्रम (को॰) ।
३. ऐश्वर्य (को॰) । एक काव्यालंकार जिसमें कई, सजातीय वस्तुओं की किसी एक जातीय या विजातीय वस्तु की अपेक्षा तुच्छता दिखाई जाय अर्थात् जिसमें वस्तु के कई गुणों या दोषों का किसी एक गुण, या दोष के आगे मंद पड़ जाना वर्णन किया जाय । विशेष—इसके चार भेद हो सकते हैं—(क) जहाँ गुण से गुणों की तुच्छता दिखाई जाय । उ॰—जयो नृपति चालुक्य को, नयो बंगपति कंध । परगहि अठ सुलमतान सथ, किय अपूर्व जयचंद । यहाँ जयचंद का आठ सुलतानों को साथ पकड़ना , चालुक्य और बंगदेश के राजाऔं को जीतने की अपेक्षा बढ़कर दिखाया गया है ।
२. जहाँ गुण से दोषों की तुच्छता दिखाई जाय । उ॰—बैठत जल, पैठत पुहुमि ह्वै निसि अन उद्योत । जगत प्रकाशकता तदपि रवि में हानि न होत । यहाँ जल में बैठ जाने और रात में प्रकाशरहित रहने की अपेक्षा सूर्य में जगत् को प्रकाशित करने के गुण की अधिकता दिखाई गई है ।
३. जहाँ दोष से दोषों की तुच्छता दिखाई जाय । उ॰—निरखत बोलत हँसत नहिं नहिं आवत पिय पास । भो इन सबसों अधिक दुख, सौतिन के उपहास ।
४. जहाँ दोष से गुणों की तुच्छता दिखाई जाय । उ॰—गिरि हरि लोटत जंतु लों पूर्ण पतालहि कीन्ह । परग्यो गौरव सिंधु को मुनि इक अंजुलि पीन्ह । यहाँ समुद्र में विष्णु और पर्वत के लोटने और पाताल को पूर्ण करने के गुणों की अपेक्षा उसके अगस्त्य मुनि द्वारा पिए जाने के दोष का उद्रेक है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्-रेक m. abundance, overplus, excess, preponderance, superiority, predominance, MBh.; Suśr.; VarBṛS. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (191,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्रेकः 1 Increase, excess, preponderance, abundance; ज्ञानोद्रेकाद्विघटिततमोग्रंथयः सत्त्वनिष्ठाः Ve. 1. 23; गत्वोद्रेकं जघनपुलिने Śi. 7. 74; so मोह˚, धन˚, मद˚. --2 Commencement, outset. --का The plant (महानिंब). --Comp. --भंगः discouraging a thing at the very beginning.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0311-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उद्रेक पु० उद + रिच--घञ् । १ वृद्धौ, २ अतिशये, ३ उपक्रमे च । “गतोभक्त्युद्रेकः प्ररिणतिमसौ चक्रवपुषा” पुष्पदन्तः । “प्रक्षीयते धनोद्रेको जनानामविजानताम्” भा० ब० १९२ अ० । “स्नेहोरागश्च तन्त्रा च मोहोद्रेकश्च केव- लः” भा० अनु० २ अ० । ४ महानिम्बे स्त्री राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1184,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उद्रेकः, पुं, (उत् + रिच + घञ् ।) उपक्रमः । वृद्धिः ॥ “अधुनैव कुरङ्गाक्षि जहार जगतां मनः । न जाने यौवनोद्रेके जीवनस्यापि का गतिः” ॥ इत्युद्भटः ॥ “हरिस्ते साहस्र्यं कमलबलिमाधाय पदयो- र्यदेकोने तस्मिन्निजमुदहरन्नेत्रकमलम् । गतो भक्त्युद्रेकः परिणतिमसौ चक्रघपुषा त्रयाणां रक्षायै त्रिपुरहर जागर्त्ति जगताम्” ॥ इति महिम्नःस्तोत्रम् ॥ (“तमःप्रवेशः संरम्भो दोषोद्रेकहतस्मृतेः” । इति वैद्यकरुग्विनिश्चयेऽपस्माराधिकारे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-242-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उद्रेक" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें