🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:45:54 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपचय
upacaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपचय संज्ञा पुं [सं॰] [वि॰ उपचयित, उपचित]
१. वृद्धि । उन्नति । बढ़ती ।
२. संचय । जामा करना ।
३. कुंढली में लग्न से तीसरा, छठा, दसवाँ या ग्याहरवाँ स्थान ।
४. चुनना । चयन (को॰) ।
५. ढेर । राशि । अंबार (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-चय See उप- √ 1. चि.
उप-चय m. accumulation, quantity, heap
elevation, excess
increase, growth, prosperity, MBh.; Suśr.; Hit. &c.
(उपचयं √ 1. कृ, to promote or advance the prosperity of, help, assist, Kām.)
addition, KātyŚr.
the third, sixth, tenth, and eleventh of the zodiacal signs, VarBṛS. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (197,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपचयः 1 Accumulation, addition, accession. --2 Increase, growth, excess; बल˚ K. 105; स्वशक्त्युपचये Śi. 2. 57; अंभसामुपचयाय 9. 32; भाग्य˚ Ratn. 1. 6 dawn of good fortune; so ज्ञान˚, मांस˚. --3 Quantity, heap. --4 Prosperity, elevation, rise. --5 The third, sixth, tenth and eleventh house or position from the first of a zodiacal sign (or a lagna q. v.). --Comp. --अपचय (du.) rise and fall, prosperity and decay. --भवनं a species of the Daṇḍaka metre.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0319-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपचय पु० उप + चि--भावे अच् । १ वृद्धौ २ उन्नतौ “स्वश- क्त्युपचये केचित् परस्य व्यसने परे” माघः । “तदेतेषाम- स्मत्पुत्राणां ज्ञानोपचये भवन्तः प्रमाणम्” हितो० “षडृतवो भवन्ति दोषोपचयप्रकोपोपशमननिमित्तम्” सुश्रु० । “षष्ठत्रिदशलाभाश्च लग्नादुपचयाः स्मृताः” इति ज्योतिषोक्ते ३ लग्नात् षष्ठादिस्थानेषु च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1203,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपचयः, पुं, (उप + चि + अच् ।) वृद्धिः । उन्नतिः । (“स्वशक्त्युपचये केचित् परस्य व्यसने परे” । इति माघः । २ । ५७ । “तदेतेषामस्मत्पुत्त्राणां ज्ञानोपचये भवन्तः प्रमाणम्” । इति हितोप- देशे कथामुखम् ।) लग्नात् तृतीयषष्ठदशमैका- दशस्थानानि । इति ज्योतिषम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-251-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें