🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:29:53 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विकाश
vikāśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विकाश १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. प्रंकाश ।
२. प्रसार । फैलाव । विस्तार । वृद्धि ।
३. आकाश ।
४. विषम गति या सुस्पष्ट पद्धति ।
५. प्रस्फुटन । खिलना ।
६. एक काव्यालंकार जिसमें किसी वस्तु का बिना निज का आधार छोड़े अत्यंत विक- सित होना वर्णन किया जाता है ।
७. किसी वस्तु की वृद्धि के लिये उसके रूप आदि में उत्तरोत्तर परिवर्तन होना ।
८. प्रदर्शन । प्रकटीकरण । दिखलावा (को॰) ।
९. हर्ष । आनंद (को॰) ।
१०. उत्सुकता । प्रबल उत्कंठा (को॰) ।
११. एकांत स्थान । एकाकीपन (को॰) ।
विकाश १ वि॰ निर्जन । एकांत ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वि—काश m. (for 2. see वि-√ काश्) absence of manifestation or display, loneliness, privacy, L.
2. वि-˚काश m. (for 1. See p. 950, col. 1) brightness, radiance, Inscr.
appearance, display, manifestation, L.
= प्रसार and विषम-गति, Kir. xv, 52 (Sch.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (950,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विकाशः 1 Manifestation, display, exhibition. --2 Blowing, expanding (usually written विकास in this sense); Ku. 3. 29. --3 An open or direct course; विकाशमीयुर्जगतीशमार्गणाः Ki. 15. 52. --4 An oblique course; Ki. 15. 52. --5 Joy, pleasure; Ki. 15. 52. --6 Sky, heaven (आकाश); Ki. 15. 52. --7 Eagerness, ardent desire; Śi. 9. 41 (where it means ‘blowing’ also). --8 Retreat, solitude, privacy.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0965-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विकाश न० विरुद्धः काशः । १ रहसि २ विशिष्टे काशे [] प्रकाशे च अमरः ।
वी(वि)काश पु० वि + काश--घञ् वा दीर्घः । १ रहसि २ प्रकाशे च अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4891-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विकाशः, पुं, (वि + काशृ दीप्तौ + घञ् ।) रहः । प्रकाशः । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ विकाशो विजने स्फुटे । इत्यजयः ॥ (यथा, राजतर- ङ्गिण्याम् । ४ । १५५८ । “विकाशः केषाञ्चित् नयनविषमैर्व्विद्युदुदयैः परेषामुद्भूतिः श्रवणकटुभिर्दीर्घरसितैः । नचेष्टा काप्यन्योपकृतिपरिहीना जलमुचो जडा वर्षादन्यं गणयति गुणं नास्य तु जनः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-372-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें