🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:53:36 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विकाश

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विकाश

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विकाश

अर्थ: प्रकटीकरण, प्रदर्शन, दिखलावा

व्युत्पत्ति: वि + कश् + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विकाश (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. काश (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + काश् + घञ्
  3. काश (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + काश् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विकाश (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविकाशःविकाशौविकाशाः
द्वितीयाविकाशम्विकाशौविकाशान्
तृतीयाविकाशेनविकाशाभ्याम्विकाशैः
चतुर्थीविकाशायविकाशाभ्याम्विकाशेभ्यः
पञ्चमीविकाशात् / विकाशाद्विकाशाभ्याम्विकाशेभ्यः
षष्ठीविकाशस्यविकाशयोःविकाशानाम्
सप्तमीविकाशेविकाशयोःविकाशेषु
सम्बोधनहे विकाशहे विकाशौहे विकाशाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विकाश
विकाश
vikāśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विकाश १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. प्रंकाश ।
२. प्रसार । फैलाव । विस्तार । वृद्धि ।
३. आकाश ।
४. विषम गति या सुस्पष्ट पद्धति ।
५. प्रस्फुटन । खिलना ।
६. एक काव्यालंकार जिसमें किसी वस्तु का बिना निज का आधार छोड़े अत्यंत विक- सित होना वर्णन किया जाता है ।
७. किसी वस्तु की वृद्धि के लिये उसके रूप आदि में उत्तरोत्तर परिवर्तन होना ।
८. प्रदर्शन । प्रकटीकरण । दिखलावा (को॰) ।
९. हर्ष । आनंद (को॰) ।
१०. उत्सुकता । प्रबल उत्कंठा (को॰) ।
११. एकांत स्थान । एकाकीपन (को॰) ।
विकाश १ वि॰ निर्जन । एकांत ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वि—काश m. (for 2. see वि-√ काश्) absence of manifestation or display, loneliness, privacy, L.
2. वि-˚काश m. (for 1. See p. 950, col. 1) brightness, radiance, Inscr.
appearance, display, manifestation, L.
= प्रसार and विषम-गति, Kir. xv, 52 (Sch.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (950,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विकाशः 1 Manifestation, display, exhibition. --2 Blowing, expanding (usually written विकास in this sense); Ku. 3. 29. --3 An open or direct course; विकाशमीयुर्जगतीशमार्गणाः Ki. 15. 52. --4 An oblique course; Ki. 15. 52. --5 Joy, pleasure; Ki. 15. 52. --6 Sky, heaven (आकाश); Ki. 15. 52. --7 Eagerness, ardent desire; Śi. 9. 41 (where it means ‘blowing’ also). --8 Retreat, solitude, privacy.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0965-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विकाश न० विरुद्धः काशः । १ रहसि २ विशिष्टे काशे [] प्रकाशे च अमरः ।
वी(वि)काश पु० वि + काश--घञ् वा दीर्घः । १ रहसि २ प्रकाशे च अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4891-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विकाशः, पुं, (वि + काशृ दीप्तौ + घञ् ।) रहः । प्रकाशः । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ विकाशो विजने स्फुटे । इत्यजयः ॥ (यथा, राजतर- ङ्गिण्याम् । ४ । १५५८ । “विकाशः केषाञ्चित् नयनविषमैर्व्विद्युदुदयैः परेषामुद्भूतिः श्रवणकटुभिर्दीर्घरसितैः । नचेष्टा काप्यन्योपकृतिपरिहीना जलमुचो जडा वर्षादन्यं गणयति गुणं नास्य तु जनः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-372-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विकाशविकाश (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: काश (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + काश् + घञ् | काश (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + काश् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विकाश 📚 ➤ प्रकटीकरण, प्रदर्शन, दिखलावा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विकाश 📚प्रंकाश🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • विकाश = विक + आश कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • विकाश: वि + कश् + घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें