🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:55:18 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उदय
udaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पूर्वी पर्वत (जहाँ से सूर्य उदय होता है) (2.3.2) पूर्वपर्वत
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उदय संज्ञा पुं॰ [स॰ ] [वि॰ उदित]
१. ऊपर आना । निकलना । प्रकट होना । जैसे— (क) सूर्य के उदय से अंधकार दूर हो जाता है । (ख) न जाने हमारे किन बुरे कर्गों का उदय हुआ ? विशेष— ग्रहों और नक्षत्रों के संबंध में इस शब्द का प्रयोग विशेष होता है । क्रि॰ प्र॰ —करना (अकर्मक प्रयोग) = उगना । निकलना । प्रकट होना । उ॰— जनु ससि उदय पुरुब दिसि लीन्हा । औ रबि उदब पछिउँ दिसि कीन्हा । जायसी ग्रं॰, पृ॰ ८५ । करना । —(सकर्मक प्रयोग) = प्रकट करना । प्रकाशित करना । उ॰— तिलक भाल की पर परम मनोहर गोरोचन को दीनो । मानो तान लोक की सोभा अधिक उदय सो कीनो ।—सूर (शब्द॰) । लेना = उगना । निकलना । उ॰— जनु ससि उगय पुरुब दिसि लीन्हा । जायसी ग्रं॰, पृ॰ ८५ । — होना = उगना । मुहा॰—उदय से अस्त तक या लौ=पृथ्वी के एक छोर से दूसरे छोर तक । सारी पृथ्वी में । उ॰—(क) हिरनकश्यप बढ़यो उदय अरु अस्त लौं हठी प्रहलाद चित चरन लायौ । भीर के परे तैं धार सबहिन तजी खभ तैं प्रकट ह्वै जन छुड़ायौ ।— सूर—(शब्द॰) । (ख) चारिहु खंड भीख का बाजा । उदय अस्त तुम ऐस न राजा ।—जायसी (शब्द॰) । यौ॰—सूर्योंदय । चंद्रोदय । शुक्रोदय । कर्मोदय ।
२. वृद्धि । उन्नति । बढ़ती । जैसे—किसी का उदय देखकर जलना नहीं चाहिए । क्रि॰ प्र॰—देना पु [सकर्मक प्रयोग] उन्नति करना । बढ़ती करना । उ॰—प्रबोधौ उदै देइ श्रीबिंदुमाधव ।—केशव (शब्द॰) ।—होना । यौ॰—भाग्योदय ।
३. उदगम । निकलने का स्थान ।
४. उदयाचल ।
५. व्यक्त होना । प्रकट होना । प्रादुर्भाव (को॰) ।
६. सृष्टि (को॰) ।
७. परिणाम । परिणति (को॰) ।
८. कार्य का पूर्णत्व (को॰) ।
९. लाभ (को॰) ।
१०. सद । ब्याज (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद्-अय &c. See p. 186, col. 1.
उद्-अय m. going up, rising
swelling up, R.
rising, rise (of the sun &c.), coming up (of a cloud), ŚBr.; KātyŚr.; Mn.; Śak. &c.
the eastern mountain (behind which the sun is supposed to rise), MBh.; Hariv.; Kathās. &c.
going out, R.
coming forth, becoming visible, appearance, development
production, creation, RV. viii, 41, 2; R.; Ragh.; Yājñ.; Śak.; Kum. &c.
conclusion, result, consequence, MBh.; Ragh.; Mn.
that which follows
a following word, subsequent sound, Pāṇ. viii, 4, 67; RPrāt.; APrāt. &c.
rising, reaching one's aim, elevation
success, prosperity, good fortune, Kathās.; Ragh. &c.
profit, advantage, income
revenue, interest, R.; Yājñ.; Mn. &c.
the first lunar mansion
the orient sine (i.e. the sine of the point of the ecliptic on the eastern horizon), Sūryas.
N. of several men.
N. of a mountain near Rāja-gṛha, MWB. 403 n. 1
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (184,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उदयः, उदयन See under उदि.
उदय a. (In gram.) Following, coming after or upon (as a letter, accent &c.); उदयशब्दः परशब्दसमानार्थः प्रातिशाख्येषु प्रसिद्धः, --यः 1 Rise (fig also); चंद्रोदय इवोदधेः R. 12. 36, 2. 73; going upwards, ascending (as of the sun, stars &c.). --2 (a) Rising up, coming forth; द्रविण˚ acquisition of wealth; Pt. 2.; so भाग्य˚ dawn of fortune; Amaru. 25; स्वगुणोदयेन Pt. 1. 94. (b) Appearance, becoming visible, production; घनोदयः प्राक् Ś. 7. 30; मेघ˚ Ku. 6. 54; हसितमन्यनिमित्तकृतोदयं Ś. 2. 11 raised from some other cause; Amaru. 88; Ś. 7. 8; फलोदय R. 1. 5 rising or accomplishment of the fruit; Ms. 3. 169; Ku. 3. 18. --3 Creation (opp. प्रलय); यौ तौ स्वप्नावबोधौ तौ भूतानां प्रलयोदयौ Ku. 2. 8. --4 The eastern mountain (behind which the sun is supposed to rise); यैर्यत्र दृश्यते भास्वान्स तेषामुदयः स्मृतः; उदयगूढशशांकमरीचिभिः V. 3. 6. --5 Advancement, prosperity, rise; (opp. व्यसन); तेजोद्वयस्य युगपद्व्यसनोदयाभ्यां Ś. 4. 1; उदये मदवाच्यमुज्झता R. 8. 84; K. 5; importance, celebrity; ˚उन्मुखे त्वयि R. 11. 73. --6 Elevation, exaltation, rise, growth; उदयमस्तमयं च रघूद्वहात् R. 9. 9; तमुदयाय न वा नवयौवना 7; आत्मोदयः परग्लानिः Śi. 2. 30, 11. 60. --7 Result, consequence; असुखोदयं कर्म Ms. 4. 70; Amaru. 42; following; नोदात्तस्वरितोदयं P. VIII. 4. 67. --8 Accomplishment, fulfilment; उपस्थितोदयं R. 3. 1; प्रारंभसदृशोदयः 1. 15. --9 Profit, advantage. --10 Income, revenue; Ms. 7. 55; Y. 2. 43. --11 Interest, consideration paid for the use of money; Y. 2. 67, 146. --12 Light, splendour. --13 Outlet, exit. --Comp. --अचलः --अद्रिः, --गिरिः, --पर्वतः, --शैलः the eastern mountain behind which the sun moon &c. are supposed to rise; उदयगिरिवनालीबालमंदारपुष्पं Udb.; श्रितोदयाद्रेरीभसायमुच्चकैः Śi. 1. 16; तत उदयगिरेरिवैक एव Māl. 2. 10. --क्रमः [] gradual rise; नाडीनां Māl. 5. 2 by gradually inflating or filling with wind the Nāḍīs, (as in the act of restraining the wind). --पुरं N. of the capital of Mārwār. --प्रस्थः the plateau of the mountain behind which the sun is supposed to rise.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0302-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उदयः, पुं, (उद्यन्ति ग्रहा यस्मात् । उत् + इ + अच् ।) पूर्व्वपर्ब्बतः । उदयाचलः । (भावे + अच् ।) समुन्नतिः । इति मेदिनी ॥ दीप्तिः । मङ्गलम् । इति शब्दरत्नावली ॥ ग्रहाणामुद्गमः । तत्र सूर्य्यस्योदयविवरणं यथा, विष्णुपुराणे २ अंशे ८ अध्यायः ॥ * ॥ “उदयास्तमने चैव सव्वकालन्तु संमुखे । दिशास्वशेषासु तथा मैत्रेय विदिशासु च ॥ १३ ॥ यैर्यत्र दृश्यते भास्वान् स तेषामुदयः स्मृतः । तिरोभावञ्च यत्रैति तत्रैवास्तमनं रवेः ॥ १४ ॥ नैवास्तमनमर्कस्य नोदयः सर्व्वदा सतः । उदयास्तमनाख्यञ्च दर्शनादर्शनं रवेः ॥ १५ ॥ शक्रादीनां पुरे तिष्ठन् स्पशत्थेष पुरत्रयम् । विकर्णौ द्वौ विकर्णस्थस्त्रीन्कोणान् द्वेपुरे तथा ॥ १६ ॥ उदितो वर्द्धमानाभिरामध्याह्नात्तपन् रविः । ततः परं ह्रसन्तीभिर्गोभिरस्तं निगच्छति ॥ १७ ॥ उदयास्तमनाभ्याञ्च स्मृते पूर्व्वापरे दिशौ । [] यावत् पुरस्तात्तपति तावत् पृष्ठेऽथ पार्श्वयोः ॥ १८ ॥ ऋतेऽमरगिरेर्मेरोरुपरि ब्रह्मणः सभाम् । ये ये मरीचयोऽर्कस्य प्रयान्ति ब्रह्मणः सभाम् ॥ १९ ॥ ते ते निरस्तास्तद्भासा प्रतीपमुपयान्ति वै । तस्माद्दिश्युत्तरस्यां वै दिवारात्रिः सदैव हि । सर्व्वेषां द्वीपवर्षाणां मेरुरुत्तरतो यतः” ॥ २० ॥ उदयास्तमने च सर्व्वकालं भवतः । ते च परस्परं संमुखे समानसूत्रस्थे भवतः । तत्र हेतुमाह । यर्यत्रेति । रवेरुदयास्तमयौ सर्व्वकालं मध्याह्न एव सतोऽर्कस्य न स्त एव अतो एवेरुदयास्तमयत्वं दर्शनादर्शनमात्रमेव ॥ दर्शनादर्शनयोरवधिमाह । शक्रादीनामिति । इन्द्राद्यन्यतमस्य पुरे मध्याह्ने तिष्ठंस्तदेकं पुरं अभितः पुरद्वयं चेत्येवं पुर- द्वयं तदन्तराजस्थौ द्वौ च विकर्णौ कोणौ उद- याद्यवस्थाभिः स्तृशति स्वरश्मिभिर्भासयति । तथा विकर्णस्थः अग्न्याद्यन्यतमकोणे मध्याह्ने स्थितस्तं कोणं अभितः स्थितं कोणद्वयं चेत्येवं त्रीन् को- णान् तन्मध्यवर्त्तिद्वे च पुरे तथैवोदयाद्यवस्थाभिः स्पृशति । भूवलयस्यार्द्धे प्रतपन् दृश्यते ताव- दहः । अर्द्धे तु न दृश्यते तावद्रात्रिरित्यर्थः । तथाहि ऐन्द्रे पुरे मध्याह्ने यदा तिष्ठति तदा सौम्यपुरस्थानामस्तमयः । ऐशकोणस्थानां तृतीयो यामः । अग्निकोणस्थानां प्रथमः । याम्ये स्थिता- नामुदयः । एवं यदा याम्ये मध्याह्ने तिष्ठति तदा ऐन्द्रे अस्तमयः । अग्निकोणे तृतीयो यामः । नैरृतिकोणे प्रथमो यामः । वारुणे उदयः । यदा च वारुणे मध्याह्नः तदा याम्ये अस्तमयः । नैरृति- कोणे तृतीयो यामः । वायव्ये प्रथमः । सौम्ये उदयः । यदा सौम्ये मध्याह्नस्तदा वारुणे अस्त- मयः । वायव्ये तृतीयो यामः । ऐशकोणे प्रथमः । ऐन्द्रे उदयः । एवं अग्निकोणे यदा मध्याह्नस्तदा ऐशकोणे अस्तमयः । इन्द्रपुरे तृतीयो यामः । यमपुरे प्रथमः । नैरृतिकोणे उदयः । इत्यादि योज्यम् । एवं मेरोः सर्व्वतः परिभ्रमन् सू- र्य्योऽर्द्धभूवलयं प्रकाशयन् दर्शनादर्शनाद्यपेक्षया अहोरात्रव्यवस्थाकारणमुक्तं भवति ॥ सन्नि- धानव्यवधानकृतमेव रश्मीनां वृद्धिह्रासतीव्रत्व- मन्दत्वादिकमपीत्याह । उदित इति गोभिः र- श्मिभिः ॥ दिग्विभागोऽप्युदयास्तमयनिमित्तएवे- त्याह उदयेति । यत्र यस्योदेति सा तस्य पूर्व्वा दिक् । यत्रास्तमेति सा अपरा प्रतीची । तथा श्रुतिः । “तस्मादसावादित्यः सर्व्वाः प्रजाः प्रत्य- गुदेति । तस्मात् सर्व्वा एवान्यतः प्रत्युदगादिति” ॥ पुरस्तादुद्यन्तं सूर्य्यं पश्यतश्च दक्षिण-वाम-पार्श्व- भागौ दक्षिणोत्तरे दिशाविति दर्शयन् रश्मि- विस्तारावधिमाह । यावदिति । चतुर्दिक्षु लोका- लोकाचलपर्य्यन्तं तपतीत्यर्थः ॥ मेरौ तु विशेष- माह । ऋते इति । ब्रह्मसभावर्जं मेरोरुपर्य्यपि सर्व्वतस्तपति न तु ब्रह्मसभां भासयति । तत्र हेतुमाह । ये ये मरीचय इति ॥ मेरो
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उदय" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें