🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:16:20 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

समुदय
samudaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
समुदय संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. उठने या उदित होने की क्रिया । उदय ।
२. दिन ।
३. युद्ध । समर । लड़ाई ।
४. ज्योतिष में लग्न ।
५. सूर्य का उगना (को॰) ।
६. समुव्वय । ढेर (को॰) ।
७. संमिश्रण । मेल (को॰) ।
८. राजस्व (को॰) ।
९. प्रयत्न । चेष्टा (को॰) ।
१०. सेना का पिछला भाग (को॰) ।
११. वित्त । धन (को॰) ।
१२. उत्पत्ति का हेतु (को॰) ।
१३. नक्षत्रोदय (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सम्-उदय m. (rarely n.) coming together, union, junction, combination, collection, assemblage, multitude, aggregation, aggregate (acc. with √ कृ, ‘to collect or assemble’), MaitrUp.; MBh. &c.
(with Buddhists) the aggregate of the constituent elements or factors of any being or existence (in later times equivalent to ‘existence’ itself), Buddh.; Sarvad.
a producing cause (e.g. दुःखस्˚ ‘the cause of suffering’), Dharmas. 22
income, revenue, Mn.; MBh.
success, prosperity, Mṛcch.
war, battle, L.
a day, L.
= उद्गम or समुद्गम, L.
rising (of the sun &c.), W.
सम्-उदय n. an auspicious moment (= लग्न), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1167,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
समुदयः 1 Ascent, rising up(of the sun). --2 Rise (in general). --3 A collection, multitude, number, heap; सामर्थ्यानामिव समुदयः संचयो वा गुणानां U. 6. 9. --4 Combination. --5 The whole. --6 Revenue. --7 Effort, exertion. --8 War, battle. --9 Day. --10 The rear of an army. --यं 1 The rising of a planet &c. --2 An auspicious moment (लग्न).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1100-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
समुदय पु० सम् + उद् + इण अच् । १ समूहे अभरः २ युद्धे ३ समुद्गमे मेदि० ४ दिवमे शब्दर० । ज्योतिषोक्ते ५ लग्ने न० । ३ षड्नाडीचक्रम्ये जन्मतारवधिके अष्टादशनक्षत्रे चक्रशब्दे पृ० दृश्यम् । घञतः समहे युद्धे पु० अमरः । पृष्ठस्थसैन्ये अजयः अत्युन्नतौ मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5237,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
समुदयं, क्ली, (सम् + उत् + इण् + अच् ।) लग्नम् । यथा, -- “सामर्थ्यं तनु कल्यते समुदये वित्तं कुटुम्बं ततो विक्रान्तिं सहजं तृतीयभवने योधञ्च सञ्चि- न्तयेत् ।” इत्यादि ज्योतिस्तत्त्वम् ॥ षण्णाडीचक्रान्तर्गतचतुर्थनाडी । सा तु जन्म- नक्षत्रावधिकाष्टादशनक्षत्ररूपा । तत्पर्य्यायः । सामुदायिकम् २ । यथा, ज्योतिस्तत्त्वे । “जन्मर्क्षं कर्म्म ततो दशमं सांघातिकं षोडशभम् । समुदयमष्टादशभं विनाशसंज्ञं त्रयोविंशम् ॥ सन्तप्ते सामुदायिके मित्रभूत्यर्थसंक्षयः ॥”
समुदयः, पुं, (सम् + उत् + इण् + अच् ।) समूहः । इत्यमरः । २ । ५ । ४० ॥ (यथा, कथासरित्- सागरे । १० । १९६ । “तमुपाजग्मतुस्तौ च सेनासमुदयान्वितौ । तं विज्ञायैव संबन्धं मुदा दुहितृवत्सलौ ॥”) युद्धम् । (यथा, महाभारते । ६ । ११३ । ४४ । “द्रोणः पाञ्चालपुत्त्रेण समागम्य महारणे । महासमुदयं चक्रे शरैः सन्नतपर्व्वभिः ॥”) समुद्गमः । इति मेदिनी ॥ दिवसः । इति शब्दचन्द्रिका ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-277-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें