🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:03:37 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वार
vāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वार संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जल । पानी ।
२. रक्षक । त्राता । प्रति- पालक (को॰) ।
वार १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. द्वार । दरवाजा । उ॰,—संदेसे ही घर भरय़उ कइ अंगणि कई वार ।—ढोला॰, दू॰ २०० ।
२. अवरोध । रोक । रुकावट ।
३. ढाँकनेवाली वस्तु । आवरण ।
४. कोई नियत काल । अवसर । दफा । मरतबा । जैसे—वारं- वार ।
५. क्षण ।
६. सप्ताह का दिन । जैसे,—आज कौन वार हौ ।
७. कुज वृक्ष ।
८. पानपात्र । मद्य का प्याला ।
९. वाण । तीर ।
१०. नदी या समुद्र का किनारा ।—उ॰ जोय प्रबल अणपार जल वार रह्मा भड़ आन । निडर उलंघण वार- निध, हुवो त्यार हनुमान ।—रघु॰ रू॰, पृ॰ १३६ ।
११. शिव का नाम ।
१२. जलराशि । जलौघ (को॰) ।
१३. पूँछ । दुम (को॰) ।
१४. दाँव । बारी । जैसे—अपना अपना वार है । उ॰—देस देस के भूपति आवै । द्वारे भीर वार नहिं पावै ।—हि॰ क॰ का॰, पृ॰ १८८ । मुहा॰—वार मिलना = फुरसत मिलना । वार सरना = अवसर या मौका मिलना । संभव हो सकना । पार पड़ना । उ॰— सूआ एक संदेसड़उ, वार सरेसी तुभ्झ । प्रीतम वाँसइ जाय नई, मुई सुणावे मुभक्त ।—ढोला॰, दू॰ ३९८ ।
वार २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ वार(=दाँव, बारी ।) या फ़ा॰] चोट । आघात । आक्रमण । हमला । उ॰—वार नाम वैरी के ऊपर प्रहार चाहैं हैं किंवा वार हैं बाल ताको चाहैं हैं, अर्थात् उत्तम बालक वा वारागंना । x x x अथवा वार मूढ़ को न चाहै ।— दीन॰ ग्रं॰, पृ॰ १७८ । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना । मुहा॰—वार खाली जाना = (१) प्रहार का ठीक स्थान पर न पड़ना । चलाया हुआ अस्त्र न लगना । (२) युक्ति सफल न होना । चली हुई चाल या तदबीर का कुछ नतीजा न होना ।
वार ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ वार, हिं॰ बेर] देर । विलंब । उ॰—चल्या ठकुराल्या न लावीय वार, भोज तणाँ मिलिया असवार ।— बी॰ रासो पृ॰ १६ ।
वार ४ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ उबार] बचाना । रक्षा करना । उ॰—गया हैं हृदय हिल, लो थके को वार ।—आराधना, पृ॰ ४६ ।
वार ५ संज्ञा पुं॰ [सं॰ वाल] [स्त्री॰ वारा]
१. बालक । बच्चा । शिशु ।
२. अज्ञ या मूर्ख व्यक्ति । उ॰—(क) किवा वार है वाल ताको चाई हैं अर्थात् उत्तम बालक ॰॰०००००००० ।—दीन॰ । ग्रं॰, पृ॰ १७८ । (ख) तीनों अंड भए तिवारा । ता के रूप भए अधिकारा ।—कबीर सा॰, पृ॰ १६ ।
वार ६ संज्ञा पुं॰ [अं॰] युद्ध । समर । जंग । जैसे,—जर्मन वार । यौ॰—वारफंड = युद्ध के लिये आर्थिक मदद या चंदा आदि का संग्रह ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वार m. (earlier form of वाल, q.v.) the hair of any animal's tail (esp. of a horse's tail, = οὐρά), RV.
वार m. n. sg. and pl. a hair-sieve, ib.
2. वार m. (fr. √ 1. वृ) keeping back, restraining (also mfn. ifc. = difficult to be restrained, TBr.; cf. दुर्-व्˚)
anything which covers or surrounds or restrains, a cover, MW.
anything which causes an obstruction, a gate, door-way, W.
anything enclosed or circumscribed in space or time, esp. an appointed place (e.g. स्व-वारं समा-√ स्था, to occupy one's proper place), R.
the time fixed or appointed for anything (accord. to some fr. √ 2. वृ, to choose), a person's turn, MBh.; Kāv. &c. (often, esp. with numerals, = times, e.g. वरांस् त्रीन् or वर-त्रयम्, three times; भूरिभिर् वारैः or भूरि-वारान् or बहु-वारम् or वारं वारम् or वारं वारेण, many times, often, repeatedly)
the turn of a day (under the regency of a planet), a day of the week (they are Āditya-, Soma-, Maṅgala-, Budha-, Guru-, Śukra-, and Śani-vāra; cf. IW. 178 n. 1), Gaṇit.; Yājñ., Sch.; Kāv. &c. (cf. दिन and दिवस-व्˚)
a moment, occasion, opportunity, W.
a multitude, quantity (see बाण-व्˚)
an arrow, L.
Achyranthes Aspera, L.
N. of Śiva, L.
वार n. a vessel for holding spirituous liquor, L.
a partic. artificial poison, L.
3. वार m. (fr. √ 2. वृ) choice (see वारे-वृत)
anything chosen or choice or exquisite, goods, treasure, RV. (often ifc.; cf. अशस्त-, ऋधद्-, दाति-व्˚ &c.)
N. of a poet, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (943,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वारः [वृ-घञ्] 1 That which covers, a cover. --2 A multitude, large number; as in वारयुवति. --3 A heap; quantity. --4 A herd, flock; Śi. 18. 56. --5 A day of the week; as in बुधवार, शनिवार. --6 Time, turn; शशकस्य वारः समायातः Pt. 1; अप्सरावारपर्यायेण V. 5; R. 19. 18; often used in pl. like the English ‘times’; बहुवारान् ‘many times’ कतिवारान् ‘how many times’. --7 A An occasion, opportunity. --8 A door, gate. --9 The opposite bank of a river. --10 N. of Śiva. --11 Ved. A tail. --रं 1 A vessel for holding spirituous liquor. --2 A mass of water (जलसंघ). --Comp. --अंगना, --नारी, --युवति f., योप्रित् f., --वनिता, विलासिनी, --सुंदरी, --स्त्री ‘a woman of the multitude’, a common woman, harlot, courtezan, prostitute; Ratn. 1. 26; Ś. Til. 16. --कीरः {1} a wife's brother (according to Trik.). {2} the submarine fire. {3} a hairdresser or comb. {4} a louse. {5} a courser. {6} a carrier, porter; (these meanings are given in Medinī). --बु (बू) षा the plantain tree. --मुख्या the chief of a number of harlots. --बा (वा) णः, --णं armour, a coat of mail; अगमत्कैतकं रजः । तद्याघेवारवाणानामयत्नपटवासतां R. 4. 55; Śi. 15. 118. --वाणिः {1} a piper, player on a flute. {2} a musician. {3} a year. {4} a judge. (--णिः f.) a harlot. --वाणी a harlot. --वृषा {1} corn. {2} the plantain tree. --वेला a time or period of the day when no act is performed. --सेवा {1} harlotry, prostitution. {2} a number of harlots.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0960-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वारं, क्ली, (वार्य्यतेऽनेनेति । वृ + णिच् + घञ् ।) मदिरापात्रम् । इति हेमचन्द्रः ॥
वारः, पुं, (वारयति व्रियते वेति । वृ + णिच् + अच् । वृ + घञ् वा ।) समूहः । अवसरः । इत्यमरः ॥ (यथा, महाभारते । १ । १६१ । ७ । “एकैकश्चापि पुरुषस्तत्प्रयच्छति भोजनम् । स वारो बहुभिर्वर्षैर्भवत्यसुतरो नरैः ॥”) सूर्य्यादिवासरः । द्बारः । हरः । कुब्जवृक्षः । क्षणः । इति मेदिनी । रे, ६५ ॥ * ॥ अथ वाराणां संज्ञा । “चरः सौम्यो गुरुः क्षिप्रो मृदुः शुक्रो रविर्ध्रुवः । शनिश्च दारुणो ज्ञेयो भौम उग्रः शशी समः ॥ चरक्षिप्रैः प्रयातव्यं प्रवेष्टव्यं मृदुध्रुवैः । दारुणोग्रैश्च योद्धव्यं क्षत्त्रियैर्जयकाङ्क्षिभिः ॥ नृपाभिषेकोऽग्निकार्य्यं सूर्य्यवारे प्रशस्यते । सोमे तु लेपयानञ्च कुर्य्याच्चैव गृहादिकम् ॥ सैनापत्यं शौर्य्ययुद्धं शस्त्राभ्यासः कुजे तथा । सिद्धिकार्य्यञ्च मन्त्रश्च यात्रा चैव बुधे स्मृता ॥ पठनं देवपूजा च वस्त्राद्याभरणं गुरौ । कन्यादानं गजारोहः शुक्रे स्यात् समयः स्त्रियाः । स्थाप्यं गृहप्रवेशश्च गजबन्धः शनौ शुभः ॥” इति गारुडे ६२ अध्यायः ॥ सावनदिनवद्वारप्रवृत्तिः सूर्य्योदयावधिरेव । सूर्य्यसिद्धान्ते । “सूतकादिपरिच्छेदो दिनमासाब्दपास्तथा । मध्यमग्रहभुक्तिश्च सावनेन प्रकीर्त्तिताः ॥” अत्र दिनाधिपस्य रव्यादेर्भोग्यं दिनं वाररूपं सावनगणनोक्तं व्यवहारोऽपि तादृगेव । तिथि- विवेकेऽपि । भवतु वारयोगे व्यस्ततिथेर्ग्रहणं तस्य दिनद्वयेऽसम्भवादित्युक्तम् । सावनदिन- माह सूर्य्यसिद्धान्तः । “उदयादोदयं भानोर्भौमसावनवासराः ॥” भौमेति पित्रादिदिनव्यावृत्त्यर्थम् । यत्तु रेखा- पूर्व्वपरयोरित्यादिना ज्योतिषे वारप्रवृत्तिरुक्ता तज्ज्योतिःशास्त्रोक्तकालहोरादिज्ञापनार्थमिति ज्योतिस्तत्त्वे बहुधा विवृतम् । “नैवास्तमनमर्कस्य नोदयः सर्व्वदा सतः । उदयास्तमनाख्यं हि दर्शनादर्शनं रवेः ॥ यैर्यत्र दृश्यते भास्वान् स तेषामुदयः स्मृतः ॥” इति विष्णुपुराणात् सूर्य्यदर्शनयोग्यकालादेव वारघटककर्म्मसु स एव कालः । इति ज्योति- स्तत्त्वम् ॥ * ॥ अथ शोभनवाराः । “रविः सोमो मङ्गलश्च बुधो जीवः सितः शनिः । एतेषां नामतो वारा विख्याताः सर्व्वकर्म्मसु ॥ सितेन्दुबुधजीवानां वाराः सर्व्वत्र शोभनाः । भानुभूसुतमन्दानां शुभकर्म्मसु केष्वपि ॥” इति ज्योतिःसागरः ॥ अथ वारवेला । “कृतमुनियमशरमङ्गल- रामर्त्तुषु भास्करादियामार्द्धे । [] प्रभवति हि वारवेला न शुभाशुभकार्य्यकरणाय ॥” अथ कालवेला । “कालस्य वेला रवितः शराक्षि- कालानलागाम्बुधयो गजेन्दू । दिने निशायामृतुवेदनेत्र- नगेषु रामा विधुदन्तिनौ च ॥” इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥ * ॥ तयोर्व्वर्ज्यत्वं यथा, -- “रवौ वर्ज्यं चतुःपञ्च सोमे सप्तद्वयं तथा । कुजे षष्ठद्वयञ्चैव बुधे बाणतृतीयकम् ॥ गुरौ सप्ताष्टकं चैव त्रिचत्वारि च भार्गवे । शनावाद्यञ्च षष्ठञ्च शेषञ्च परिवर्ज्जयेत् ॥ * ॥ रवौ षष्ठं विधौ वेदं कुजवारे द्वितीयकम् । बुधे सप्त गुरौ पञ्च भृगुवारे तृतीयकम् । शनावाद्यं तथा चान्त्यं रात्रौ कालं विवर्जयेत् ॥” इति सारसंग्रहः ॥ * ॥ अथ स्त्रीणां प्रथमरजस्वलायां वारफलम् । “आदित्ये विधवा नारी सोमे चैव पतिव्रता । वेश्या मङ्गलवारे च बुधे सौभाग्यमेव च ॥ बृहस्पतौ पतिः श्रीमान् शुक्रे पुत्त्रवती भवेत् । शनौ बन्ध्या तु विज्ञेया प्रथमस्त्री रजस्वला ॥” इति मथुरेशकृतसारसंग्रहः ॥ (बालः । यथा, ऋग्वेदे । २ । ४ । ४ । “वियोभरिभ्रदोषधीषु जिह्वा मत्यो न रथ्यो दोधवीति वारान् ॥” “रथ्यो रथार्होऽत्योन वाजी यथा वारान् दंश- वारणसाधनान् बालान् दोधवीति कम्पयति ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥ वरणीये, त्रि, । यथा, ऋग्वेदे । १ । १२८ । ६ । “विश्वस्मा इत्सुकृते वारमृण्वत्य
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वार" आता है (10)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें