🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:28:33 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संकल्प
saṃkalpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मन का कर्म 'संकल्प' है (1.5.2)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संकल्प संज्ञा पुं॰ [ सं॰ सङ्कल्प ]
१. कार्य करने की वह इच्छा जो मन में उत्पन्न हो । विचार । इरादा ।
२. दान, पुराय या और कोई देवकार्य आरंभ करने से पहले एक निश्चित मंत्र का उच्चारण करते हुए अपना दृढ़ निश्चय या विचार प्रकट करना ।
३. वह मंन्त्र जिसका उच्चारण करके इस प्रकार का निश्चय या विचार प्रकट किया जाता है । विशेष—इस मंत्र में प्राय: संवत्, मास, तिथि, वार, स्थान, दाता या कर्ता का नाम, उपलक्ष और दान या कृत्य आदि का उल्लेख होता है ।
४. दृढ़ निश्चय । पक्का विचार । जैसे, — मैने तो अब यह संकल्प कर लिया है कि कभी उसके साथ कोई व्यावहार न रखुँगा ।
५. उद्धेश्य । लक्ष्य (को॰) ।
६. विमर्श । ऊहा । कल्पना (को॰) ।
७. मन । हृदय (को॰) ।
८. पति के साथ सती होने की आकांक्षा (को॰) । यौ॰—संकल्पज । संकल्पजन्मा । संकल्पजूति = संकल्प चया कामना द्वारा प्रेरित । संकल्पप्रभव । संकल्पभव । संकल्पमूल = विचार या दृढ इच्छाशक्ति जिसके मूल में हो । संकल्पयोनि । संकल्प- रुप = इच्छा के अनुरुप । संकल्पसंपत्ति = कामना की पूर्ति । संकल्पसंभव= (१) संकल्प या विचार से उत्पत्र । (२) कामदेव । संकल्पसिद्ध = विचार मात्र से पूर्ण होनेवाला । संकल्पसिद्धि = उद्देश्य वह सिद्धि जो संकल्प द्वारा पूर्ण हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सं-कल्प &c. See सं-√ कॢप्.
सं-कल्प m. (ifc. f(आ). ) conception or idea or notion formed in the mind or heart, (esp.) will, volition, desire, purpose, definite intention or determination or decision or wish for (with loc. dat., or ifc.), sentiment, conviction, persuasion
(ibc. often = ‘intentionally’, ‘purposely’, ‘on purpose’, ‘according to will’, &c.; acc. with √ कृ, ‘to form a resolution, make up one's mind’), AV. &c. &c.
idea or expectation of any advantage, W.
a solemn vow or determination to perform any ritual observance, declaration of purpose (e.g. a declaration by a widow of her intention to burn herself with her deceased husband), W.
the Will personified (as a son of Saṃ-kalpā and Brahmā), Hariv.; MārkP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1125,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संकल्पः 1 Will, volition, mental resolve; कः कामः संकल्पः Dk --2 Purpose, aim, intention, determination. --3 Wish, desire; संकल्पमात्रोदितसिद्धयस्ते R. 14. 17. --4 Thought, idea, reflection, fancy, imagination; तत्संकल्पोपहितजाडिम स्तंभमभ्योति गात्रं Māl. 1. 35; वृथैव संकल्पशतैरजस्रमनंग नीतोसि मया विवृद्धिं Ś. 3. 5. --5 The mind, heart; Māl. 6. 2. --6 A solemn vow to perform an observance. --7 Expectation of advantage from a holy voluntary act. --8 Consideration, reflection. --9 A declaration made by a widow at the time of burning herself with her husband. --Comp. --आत्मक a. {1} willing, [] resolving. {2} consisting of thought only, imaginary. --जः, --जन्मन् m., --योनिः epithets of the god of love; भगवन्संकल्पयोने M. 4; Ku. 3. 24. --रूप a. {1} volitional. {2} conformable to will.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1077-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सङ्कल्प पु० सम् + कृप--घञ् गुणे रस्य लः । १ अभीष्टसिद्धये (इदमित्थमेव कार्य्यम) इत्येवंरूपे मतमोव्यापारभेदे अ- [] मरः । २ कर्मसाधनाय अभिलापवाक्ये “सङ्कल्पेन विना- राजन्! यत् किञ्चित् कुञ्चित् कुरुते नरः । फलस्याल्पाल्पकं तस्य धर्मस्यार्द्धक्षयो भवेत्” ब्रह्मपु० । धर्मस्य अर्द्धक्षयोक्तेः फलस्याल्पाल्पकत्वमप्यर्द्धपरत्वं युक्तं धर्माधीनत्वात् फलस्य । “आशास्य च शुभं कार्यमुद्दिश्य च मनोगतम्” अगस्त्यपूजने उक्तम् “मनोगतं शुभफलमाशास्य मनसा सङ्कल्प्य, उद्दिश्य वाचा अभिलप्य, कार्यं कर्मणा उप- पाद्यम्” ति० त० रघु० । “मनसा सङ्कल्पयति वाचा अभि- लपति कर्मणा चोपपादयति” हारीतः । तत्प्रकारो यथा “शुक्तिशङ्खाश्महस्तैश्च कांस्यरूप्यादिभिस्तथा । सङ्कल्पो नैव कर्त्तव्यो मृण्मयेन कदाचन । गृहीत्वौदुम्बरं पात्रं वारिपूर्णं गुणान्वितम् । दर्भत्रयं साग्रमूलं फलपुष्प- तिलान्वितम् । जलाशयारामकूपे सङ्कल्पे पूर्वदिङ्मुखः । साधारणे चोत्तरास्य ऐशान्यां निक्षिपेज्जलम्” भविष्यपु० । अत्र केवलहस्तनिषेधस्तु पात्रान्तरसद्भावविषयः एक- हस्तपरो वा एका० त० रघु० । मानससङ्कल्पश्च द्विविधः भा- वाभावविषयभेदात् तत्राद्यः मयैतत्कर्त्तव्यमित्येवरूपः द्वितीयः मयैतन्न कर्त्तव्यमित्येवं रूपः । तत्र पूजादिसङ्क- ल्पोभावविषय उपवासादिसङ्कल्पोऽभावविषय इति भेदः । ध्यम् । “सङ्कल्पभूलः कामो वै यज्ञाः सङ्कल्पसम्भवाः । व्रतानियमधर्माश्च सर्वे सङ्कल्पजाः स्मृताः” एका० त० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5194-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सङ्कल्पः, पुं, (सं + कृप + भावे घञ् । गुणे कृते रस्य लः ।) कर्म्मणो मानसम् । इत्यमरः ॥ “सङ्कल्प उक्तो हारीतेन । यथा । मनसा सङ्कल्प- यति वाचा अभिलपति कर्म्मणा चोपपादयति इति । भविष्यपुराणवचनेन च । ‘सङ्कल्पेन विना राजन् यत्किञ्चित् कुरुते नरः । फलञ्चाल्पाल्पकं तस्य धर्म्मस्याद्धक्षयो भवेत् ॥’ इति । ब्रह्मपुराणेनापि । ‘आशास्य च शुभं कार्य्यमुद्दिश्य च मनोगतम्’ । इत्यगस्त्यपूजने उक्तम् । मनोगतं शुभं फलं आशास्य मनसा सङ्कल्प्य उद्दिश्य वाचा अभि- लप्य कार्य्यं कर्म्मणा उपपाद्यम् । भविष्ये । ‘शुक्तिशङ्खाश्महस्तैश्च कांस्यरूप्यादिभिस्तया । सङ्कल्पो नैव कर्त्तव्यो मृण्मयेन कदाचन ॥ गृहीत्वौडुम्बरं पात्रं वारिपूर्णं गुणान्वितम् । दर्भत्रय साग्रमूलं फलपुष्पतिलान्वितम् ॥ जलाशयारामकूपे सङ्कल्पे पूर्वदिङ्मुखः । साधारणे चोत्तरास्य ऐशान्यां निक्षिपेज्जलम् ॥’ अत्र केवलहस्तनिषेधस्तु पात्रान्तरसद्भाव- विषयः । शङ्खादिसाहचर्य्यात् एकहस्तपरो वा । “गृहीत्वौडुम्बरं पात्रं वारिपूर्णमुदङ्मुखः । उपवासन्तु गृह्णीयाद् यद्वा वार्य्येव धारयेत् ॥” इति वराहपुराणदर्शनात् ।” इति तिथ्यादि- तत्त्वम् ॥ * ॥ सङ्कल्पश्च भावे मयैतर्त् कर्त्तव्य- मेव निषधे तु मयैतन्न कर्त्तव्यमिति ज्ञानविशेषः । व्रतादीनां सङ्कल्पसम्भवत्वं यथा, -- “सङ्कल्पमूलः कामो वै यज्ञाः सङ्कल्पसम्भवाः । व्रता नियमधर्म्माश्च सर्वे सङ्कल्पजाः स्मृताः ॥” इत्येकादशोतत्त्वम् ॥ तद्वाक्यरचना यथा, -- “श्रीपद पूर्वमुच्चार्य्य ततो विष्णुपदं वदेत् । ओँ तत् सदित्युच्चार्य्य नाम गोत्रं ततो वदेत् ॥ तत इष्टप्रोतिकामो मूलबीजं समुन्नयेत् । ततोऽस्याञ्च वरारोहे गङ्गास्नानमहं ततः ॥ करिष्ये इति सङ्कल्प्य शिरःस्नानं समाचरेत् । त्रिः स्नात्वा चञ्चलापाङ्गि ! इति -- वाक्यं सुरा- च्चिते ! ॥ [] अद्येत्याद्यस्य चार्वङ्गि ! रहस्यं प्रवदामि ते ॥” इति कामधेनुतन्त्रे ३२ पटलः ॥ * ॥ अपि च । अथ सङ्कल्पविधानम् । “असङ्कल्पितमर्त्यो यन्न्यूनाधिकमथापि वा । न सम्यक्फलभाग्भूयात्तस्मान्नियममाचरेत् ॥ ताम्रपात्रं सदूवञ्च सतिलं जलपूरितम् । सकुशञ्च फलैर्द्देवि ! गृहीत्वाचम्य कल्पतः ॥ अभ्यर्च्च्य च शिरःपद्मे श्रीगुरुं करुणामयम् । यक्षेशवदनो वापि देवेन्द्रवदनोऽपि वा ॥ मासं पक्षं तिथिञ्चैव देवपर्व्वादिकन्तथा । आद्यन्तकालञ्च तथा गोत्रं नाम च कामिनाम् क्रियाह्वयं करिष्येऽन्तमेवं समुतसृजेत् पयः ॥” इति योगिनीतन्त्रे प्रथमखण्डीयः २ पटलः ॥ * ॥ अन्यच्च । शिवपूजायां मानससङ्कल्पो यथा, -- “ततस्तु परमेशानि ! कृत्वा सङ्कल्पमानसम् । यथापूर्व्वं महादेवि ! ब्रह्माण्डस्थितिमानसः ॥ तथा भवतु सर्व्वाङ्गं इति सङ्कल्प्य मानसः । न गोत्रं मम देवेशि ! न नाम परमेश्वरि ॥ न माता परमेशानि न पिता मम कामिनि । तस्मिन् काले महेशानि मम सर्वं न हि प्रिये ॥ न वारं न तिथिं देवि तस्मिन् काले शुचिस्मिते न काष्ठां न कलां देवि तस्मिन् काले वरानने न दिवा परमेशानि न रात्रिं परमेश्वरि । अतएव महेशानि सङ्कल्पं मानसं स्मृतम् ॥ मानसं यदि आयाति तदा स्थानेन किं प्रिये । सङ्कल्पं मानसं देवि चतुव्वर्गप्रदायकम् ॥ स्थूलं हि परमेशानि सङ्कल्पं व्यर्थमुच्यते ॥ सङ्कल्पेन विना देवि यत्किञ्चित् कृतवान्सुधीः तदुक्तं परमेशानि तत् सर्व्वं मानसं परम् ॥ यदुक्तं परमेशानि मुनिना क्षुद्रबुद्धिना । तत् सर्व्वं परमेशानि व्यर्थं भवति पार्व्वति । इति सङ्कल्पमाचर्य्य जीवन्यासं समाचरेत् ॥” इति लिङ्गार्च्चनतन्त्रे ५ पटलः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-212-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "संकल्प" आता है (15)
क्रतु निश्चय । संकल्पपन प्रतिज्ञा । संकल्प । अहदअज्म संकल्प । दृढ़ निश्चयकस्द संकल्प । इरादा । विचारनीयत भावना । भाव । आंतरिक लक्ष्य । उद्देश्य । आशय । संकल्प । इच्छा । र्मशा …इरादा विचार । संकल्पअनुमात्रा दृढ़ निश्चय । संकल्पमनसा एक देवी का नाम । विशेष—पुराणानुसार यह जरत्कारु मुनि की पत्नि और आस्तीक…मन में ठानना । इरादा करना । नीयत बिगड़ना = दे॰ 'नीयत बद होना' । नीयत भरना…अमद जिसे मद न हो । मदरहित । अभिमान रहितजी मन । दील । तबीयत । चित्तव्यवसिति व्यवसाय । रोजगारअहद प्रतिज्ञा । वादा । इकरार । क्रि॰ प्र॰— करना = प्रतिज्ञा करना । — टूटना…मंसा इच्छा । चाहना । अभिरुचिइकदाम किसी अपराध के करने की तैयारी या चेष्टा
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें