🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:33:33 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पन
pana
🟠 शब्दसागर🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ पण, या सं॰ प्रतिज्ञा, प्रा॰ पइण्णा] प्रतिज्ञा । संकल्प । अहद । उ॰—(क) पन बिदेह कर कहहि हम भुजा उठाइ बिसाल ।—मानस, १ । ३४८ । (ख) सनमुख दियो सुरंग उड़े पन पाहन आधे । निकसी खोलि किवारि रारि करिवै कौ राधे ।—ब्रज॰ ग्रं॰, पृ॰ ४० ।
पन २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ पर्वन् (= विशेष अवस्था)] आयु के चार भागों में से एक । उ॰—संत कहहिं अस नीति दसानन । चौथेपन जाइहिं नृप कानन ।—तुलसी (शब्द॰) । विशेष— साधारणतः लोग आयु के चार भाग अथवा अवस्थाएँ मानते हैं । पहली बाल्यवस्था, दूसरी युवावस्था, तीसरी प्रौढ़ावस्था, और चौथी वृद्धावस्था ।
पन ३ प्रत्य॰ हिं॰ जिसे नामवाचक या गुणवाचक संज्ञाओं में लगाकर भाववाचक संज्ञा बनते हैं । जैसे, लड़कपन, छिछोरापन ।
पन ४ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ पान] 'पानी' शब्द का यौगिक पद प्रयुक्त रूप । जैसे, पनडब्बा, पनकुट्टी ।
पन ५ संज्ञा पुं॰ [हिं॰ पानी] 'पानी' शब्द का यौगिक पद प्रयुक्त रूप । जैसे, पनचक्की, पनडुब्बी ।
पन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शपथ । कसम ।
२. गाली । कुवाच्य ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पन स्तुतौ भ्वा० आत्म० सक० सेट स्वार्थे आय वा तत्र आत्म० । पनायते पनायति आर्द्धधातुके वा आय । अपनायीते अपनायिष्ट अपनिष्ट । पनायां--बमूय आस चक्रे पेने इत्यादि ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4230,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पन, ङ ईडे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-आत्मं- सकं-सेट् ।) ईडः स्तुतिः । पनायति पनायते विष्णुं धीरः । आयान्तत्वादुभयपदमिति वोप- देवः । अरे तु आयस्याप्राप्तिपक्षे आत्मनेपद- मेव । ङ, अपनिष्ट पेने पनिता पनिषीष्ट पनि- ष्यते अपनिष्यत । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-045-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पन" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें