🕉️ 22 November 2026, Sunday · 09:54:25 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

संकल्प

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

संकल्पे

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

संकल्पे

अर्थ: शक्तिमान होना, समर्थ होना

संस्कृत: सामर्थ्ये

अंग्रेज़ी: to be able, to be capable, to be powerful

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सम् + कृप् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन
  2. कल्पा (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सम् + कृप् + अच्
  3. कल्पा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: सम् + कृप् + अच्
  4. कल्पा (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन · कृदन्त: सम् + कृप् + अच्
  5. संकल्पा (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  6. कल्पा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: सम् + कृप् + अच्
  7. संकल्पा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  8. संकल्पा (स्त्री.) — सम्बोधन, द्विवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — कृप् (भ्वादिगण) · अर्थ: शक्तिमान होना, समर्थ होना (सामर्थ्ये)

लट् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमकल्पतेकल्पेतेकल्पन्ते
मध्यमकल्पसेकल्पेथेकल्पध्वे
उत्तमकल्पेकल्पावहेकल्पामहे

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट् (आत्मने.): कल्पते · लिट् (आत्मने.): चकॢपे · लुट्: कल्प्ता · लुट् (आत्मने.): कल्पिता · लृट्: कल्प्स्यति · लृट् (आत्मने.): कल्पिष्यते · लोट् (आत्मने.): कल्पताम् · लङ् (आत्मने.): अकल्पत · विधिलिङ् (आत्मने.): कल्पेत · आशीर्लिङ् (आत्मने.): कल्पिषीष्ट · लुङ्: अकॢपत् · लुङ् (आत्मने.): अकल्पिष्ट · लृङ्: अकल्प्स्यत् · लृङ् (आत्मने.): अकल्पिष्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: कल्पन · ण्वुल्: कल्पकः · तृच्: कल्प्ता · ण्यत्: कल्प्यः · तव्य: कल्प्तव्यः · अनीयर्: कल्पनीयः · क्त: कॢप्तः · क्तवतु: कॢप्तवान् · स्य-शतृ: कल्प्स्यन् · शानच्: कल्पमानः · क्त्वा: कॢप्त्वा · ल्यप्: प्रकॢप्य · तुमुन्: कल्प्तुम् · णमुल्: कल्पम् · घञ्: कल्पः · क्तिन्: कॢप्ति · क्वसु: चकॢप्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — कृप्
कृप्
kṛp
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. कृप् f. (only instr. कृपा) beautiful appearance, beauty, splendour, RV.; VS. iv, 25.
2. कृप् cl. 6. Ā. कृपते (impf. अकृ-पन्त; aor. 3. pl. अकृप्रन् and चकृपन्त, 3. sg. अक्रपिष्ट; pr. p. कृपमाण), to mourn, long for (acc.), RV.; to lament, implore, RV.; AV. v, 19, 3 : cl. 10. P. कृपयति (impf. अकृपयत्; p. कृपयत् gen. sg. m. कृपयतस्, RV. viii, 46, 16), to mourn, grieve, lament (with acc.), RV.; to pity, BhP. viii, 7, 40; to be weak, Dhātup. xxxv, 17 (cf. कृपाय and √ क्रप्.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (305,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कृप् {vI.v} {c1c} A. (कर्पते, कृपित) To have pity or mercy. {vII.v} {c10c} P. (कृप (पा) यति) 1 To be weak. --2 To pity. --3 To mourn, grieve, lament.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0420-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
संकल्पेसम् + कृप् धातु (भ्वादिगण, आत्मनेपद) — लट् लकार, उत्तम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: कल्पा (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: सम् + कृप् + अच् | कल्पा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: सम् + कृप् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

संकल्पे 📚 ➤ शक्तिमान होना, समर्थ होना
संस्कृत: सामर्थ्ये

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
कृप् 📚f. (only instr. कृपा) beautiful appearance, beauty, splendour, RV.; V…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬