🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:46:36 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चय
caya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
खाई की मिट्टी का टीला (परकोटे का आधार) (2.2.3) वप्र
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चय संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. समूह । ढेर । राशि ।
२. धुस्स । टीला । ढूह ।
३. गढ़ । किला ।
४. किसी किले या शहर के चारों ओर रक्षा के लिये बनाई हुई दीवार । धुस । कोट । चहार— दीवारी । प्राकार ।
५. बुनियाद जिसके ऊपर दीवार बनाई जाती है । नींव ।
६. चबूतरा ।
७. चौकी । ऊँचा आसन ।
८. कफ, वात या पित्त की विशेष अवस्था ।
९. यज्ञ के लिये अग्नि आदि का एक विशेष संस्कार । चयन ।
१०. दुर्ग का द्वार या फाटक [को॰] ।
११. तिपाई [को॰] ।
१२. लकड़ों का ढेर (को॰) ।
१३. आवरण [को॰] ।
१४. त्रिदोषों में से वात, पित्त या कफ किसी एक का उभर जाना [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. & 2. चय, &c. See √ 1. & 3. चि.
1. चय mfn. ‘collecting’, see वृतं-
चय m. (iii, 3, 56, Kāś.; g. वृषादि) a mound of earth (raised to form the foundation of a building or raised as a rampart), MBh. iii, 11699; Hariv.; R.; Pañcat.
a cover, covering, W.
a heap, pile, collection, multitude, assemblage, MBh.; Hariv. &c.
(in med.) accumulation of the humors (cf. सं-), Suśr.
the amount by which each term increases, common increase or difference of the terms, Bījag. (cf. अग्नि-).
2. चय mfn. ifc. ‘revenging’, see ऋणं-.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (389,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चयः [चि-अच्] 1 An assemblage, collection, multitude, heap, mass; चयस्त्विषामित्यवधारितं पुरा Śi. 1. 3; मृदां चयः U. 2. 7 a lump of clay; कचानां चयः Bh. 1. 5 a braid of hair; so चमरीचयः Śi. 4. 60; कुसुमचय, तुषारचय &c. --2 A mound of earth raised to form the foundation of a building. --3 A mound of earth raised from the ditch of a fort. --4 A rampart. --5 The gate of a fort. --6 A seat, stool. --7 A pile of buildings, any edifice. --8 Stacked wood. --9 A cover, or covering. --10 Arranging or keeping the sacred fire; cf. अग्निचय. --11 The amount by which each term increases, the common increase or difference of the terms (in a progression).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0491-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चय गतौ भ्वा० आ० सक० सेट् । चयते अचयिष्ट चेये ।
चय पु० चि--भावकर्म्मादौ अच् । १ समूहे । २ वप्रे ३ प्राकार मूलबन्धने । यदुपरि प्राकारो निरूप्यते प्राकारमूलस्थित [] वैदिकेति यावत् । तथा चार्थशास्त्रम् । “खातमुद्धृत मृदा वप्रं कारयेद् तस्यीपरि प्राकारमिति” पगार इति गौडभाषा । ४ परिखोद्धृतमृत्स्तूपे । तत्र- समूहे “स्फुरति चानुबनं चमरीचयः” । “निल- येषु नक्तमसिताश्मनाञ्चयैः” “चयस्त्विषामित्यवधा- रितं पुरः” इति च माघः । वप्रे “चयाट्टालकशोभिना” भा० व० १६ ० अ० । ५ अग्न्यादेश्चयने संस्कारभेदे । “यज्ञांश्च सचयानलान्” हरिवं० ४१ अ० । ६ पुष्पादेः समाहरणे ७ पीठे मेदि० । चये कुशलः आकर्षा० कन् । चयक चयनकुशले त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2896,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चय, ङ गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां- आत्मं-सकं-सेट् ।) ङ, चयते । इति दुर्गादासः ॥
चयः, पुं, (चीयते इति । चि + “एरच् ।” ३ । ३ । ६६ । इति कर्म्मणि अच् ।) वप्रम् । इत्यमरः । २ । २ । ३ ॥ तत्तु प्राकारादिमृलबद्धम् । यदु- परि प्राकारो निरूप्यते सः । पगार इति ख्यात इति केचित् । इति तट्टीकासारसुन्दरी ॥ दुर्गनगरे उद्धृतमृत्तिकास्तूपवद्धं यदुपरि प्राकारो निवेश्यते । तथाचार्थशास्त्रम् । खातमुद्धृतमृदा वप्रं कारयेत् तस्योपरि प्राकारमिति । इति भरतः ॥ समूहः । (यथा माघे । १ । ३ । “चयस्त्विषामित्यवधारितं पुरा ॥”) समाहृतिः । इति मेदिनी । ये, २१ ॥ प्राकारः । (यथा, महाभारते । ३ । १६० । ३७ । “शैलादभ्युच्छ्रयवता चयाट्टालकशोभिना ॥”) पीठम् । इति हेमचन्द्रः ॥ (दोषाणां सञ्चयप्रकोप- प्रशमादिषु प्रकारविशेषः । तद्यथा, -- “ग्रीष्मे सञ्चीयते वायुः प्रावृट्काले प्रकुप्यति । वर्षायां चीयते पित्तं शरत्काले प्रकुप्यति ॥ हेमन्ते चीयते श्लेष्मा वसन्ते च प्रकुप्यति । प्रायेण प्रशमं याति स्वयमेव समीरणः ॥ शरत्काले वसन्ते च पित्तं प्रावृडृतौ कफः ।” “चयकोपशमान् दोषा विहाराहारसेवनैः । समानैर्यान्त्यकालेऽपि विपरीतैर्विपर्य्ययम् ॥” इति पूर्व्वखण्डे द्बितीयेऽध्याये शार्ङ्गधरेणोक्तम् ॥ शोथः । यथा, -- “कटुतैलान्वितैर्लेपात् सर्पनिर्म्मोकभस्मभिः । चयः शाम्यति गण्डस्य प्रकोपः स्फुटति द्रुतम् ॥” इति वैद्यकचक्रपाणिसंग्रहे व्रणशोथाधिकारे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-434-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चय" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें