🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:11:33 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ओघ
ogha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📜 शब्द-रूप📗 अमरकोश
📗 अमरकोश — पर्याय
धीमा (विलम्बित), तेज़ (द्रुत) और मध्यम (मध्य) गति वाला गीत-वाद्य क्रमश (1.7.10) तत्त्व · घन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ओघ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. समूह । ढेर । उ॰— सिल निंदक अघ ओघ नसाए । लोक बिलोक बनाइ बसाए । मानस, १ ।१६ । यौ॰ अघौघ=पापों का समूह ।
२. किसी वस्तु का घनत्व ।
३. बहाव । धारा । उ॰— (क) सुनु मुनी उहाँ सुबाहु लखि निज दल खंडित गात । महा विकल पुनि रुधिर के ओघ विपुल तन जात ।—रामाश्वमेध (शब्द॰) । (ख) साहस उमड़ता था वेगपूर्ण ओघ सा ।—लहर, पृ॰ ६९ ।
४. सांख्य के अनुसार एक प्रकार की तुष्टि । कालतुष्टि । विशेष—'काल पा के सब काम आप ही हो जाएगा', इस प्रकार संतोष कर लेने को कालतुष्टि या 'ओघ' कहते हैं ।
५. सातत्य । नैरंतर्य । अविच्छिन्नता (को॰) ।
६. परंपरा या परपंरागत निर्देश (को॰) ।
७. समग्र । संपूर्ण (को॰) ।
८. नृत्य का एक भेद (को॰) ।
९. द्रुत लय (को॰) ।
१०. गीत के साथ बजाई जानेवाली तीन वाद्य विधियों में से एक । शेष दो के नाम तत्व और अनुगत हैं (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ओघ m. (ifc. f(आ). )
(√ वह्) flood, stream, rapid flow of water, MBh.; Megh.; Śak. &c.
heap or quantity, flock, multitude, abundance, MBh.; BhP.; Kathās. &c.
quick time (in music), L.
uninterrupted tradition, L.
instruction, L. (cf. औघ.)
pl. the (four) floods (of worldly passion), Divyāv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (235,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ओघः [उच्-घञ् पृषो˚ घ] 1 A flood, stream, current; पुनरोधेन हि युज्यते नदी Ku. 4. 44; so रुधिर˚, बाष्प˚ &c. --2 An inundation. --3 A heap, quantity, mass, multitude; बाण˚, अघ˚, जन˚ &c. --4 The whole. --5 Continuity. --6 Quick time in music. --7 Tradition, traditional instruction. --8 A kind of dance.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0360-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ओघ पु० उच--घञ् पृषो० ध । १ समूहे, २ जलवेगे, ३ द्रुतनृत्यादौ ४ आध्यात्मिक तुष्टिभेदे च सा च तुष्टिः प्रब्रज्यायां चिर- कालसमाध्यनुष्ठानेन या तुष्टिः सा कालाख्या तुष्टिरोघ इत्य- च्यते” इति सां० प्र० भा० उक्ता । इयं तुष्टिः सां० कौ० मेघत्वेन परिभाषिता यथा “प्रव्रज्यापि ते न सद्यो नि- र्वाणदेति सा च कालपरिपाकमपेक्ष्य सिद्धिं ते विधास्यति अलमुत्तप्ततया तेवेत्युपदेशे या तुष्टिः सा कालाख्या मेघ उच्यते” । कचित् पुस्तके मेघ इत्यत्र ओघ इत्येव पाठः । तत्र जलवेगे “ओघवाताहृतं वीजं यस्य क्षेत्रे प्ररीहति” मनुः । “भङ्गीभक्त्या विरचितवपु स्तम्भितान्तर्जलौघः” मेघ० । “पुनरोघेन हि युज्यते नदी” कुमा० । समूहे “स्ववीर्य्यार्ज्जितमर्थौघमवाप्य कुरुसत्तमः” भा० व० २५५ अ० “गजवाजिरथौघेन बलेन महताऽगमत्” आ० ११३ अ० ३ परम्परायाम् ६ उपदेशे मेदि० परम्पराऽवि- च्छिन्ना सन्ततिः” “तोव्रौघभक्तिमुद्वहन्” भाग० ४, १२, ११ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1553,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ओघः, पुं, (उच् समवाये + घञ् । पृषोदरादित्वात् साधुः ।) द्रुतनृत्यगीतवाद्यम् । समूहः । इत्यमरः ॥ जलवेगः । (यथा कुमारे ४ । ४४ । “रविपीतजला तपात्यये पुनरोघेन हि युज्यते नदी” ॥) परम्परा । उपदेशः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-302-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें