🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:08:17 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तत्त्व
tattva
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
धीमा (विलम्बित), तेज़ (द्रुत) और मध्यम (मध्य) गति वाला गीत-वाद्य क्रमश (1.7.10) ओघ · घन
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तत्—त्व n. true or real state, truth, reality, ŚvetUp.; Mn.; Bhag. &c.
(in phil.) a true principle (in Sāṃkhya phil. 25 in number, viz. अ-व्यक्त, बुद्धि, अहं-कार, the 5 Tan-mātras, the 5 Mahā-bhūtas, the 11 organs including मनस्, and, lastly, पुरुष, qq.vv.), MBh. xii, 11840; xiv, 984; R. iii, 53, 42; Tattvas.; 24 in number, MBh. xii, 11242; Hariv. 14840 (m.); 23 in number, BhP. iii, 6, 2 ff.; for other numbers cf. xi, 22, 1 ff.; RāmatUp.; with Māheśvaras and Lokāyatikas only 5 [viz. the 5 elements] are admitted, Prab. ii, 18/19; with Buddh. 4, with Jainas 2 or 5 or 7 or 9 Sarvad. ii f.; in Vedānta phil. तत्त्व is regarded as made up of तद् and त्वम्, ‘that [art] thou’, and called महा-वाक्य, the great word by which the identity of the whole world with the one eternal Brahma [तद्] is expressed)
the number 25 Sūryas. ii
the number 24 DevībhP.; ŚBr. vii, 3, 1, 43; Sāy.
an element or elementary property, W.
the essence or substance of anything, W.
the being that, Jaim. i, 3, 24, Sch.
= तत-त्व, L.
N. of a musical instrument, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (432,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तत्त्वं (Sometimes written as तत्वं) 1 True state or condition, fact; वयं तत्त्वान्वेषान्मधुकर हतास्त्वं खलु कृती Ś. 1. 24. --2 Truth, reality; न तु मामाभिजानंति तत्त्वेनातश्च्यवंति ते Bg. 9. 24. --3 True or essential nature; संन्यासस्य महाबाहो तत्वमिच्छामि वेदितुं Bg. 18. 1, 3. 28; Ms. 1. 3, 3. 96, 5. 42. --4 The real nature of the human soul or the material world as being identical with the Supreme Spirit pervading the universe. --5 A true or first principle. --6 An element, a primary substance. --7 The mind. --8 Sum and substance. --9 Slow time in music. --10 An element or elementary property. --11 The Supreme Being. --12 A kind of dance. --13 The three qualities or constituents of every thing in nature (सत्त्व, रजस् and तमस्). --Comp. --अभियोगः a positive charge or declaration. --अर्थः truth, reality, the exact truth, real nature. --ज्ञ, --विद् a. {1} a philosopher. {2} knowing the true nature of Brahman. {3} knowing the true nature of anything. {4} acquainted with the true principles of science. --(ज्ञः) a Brāhmaṇa. --ज्ञानं {1} knowledge of the truth. {2} a thorough knowledge of the principles of a science. {3} philosophy. --न्यासः N. of a ceremony performed in honour of Viṣṇu consisting in the application of mystical letters or other marks to different parts of the body while certain prayers are repeated.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0526-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तत्त्व(त्व) न० तस्य भावः, तन--क्विप् तुक् ततो भावो वा त्व वा तलोपः । १ याथार्थ्ये, २ स्वरूपे, ३ ब्रह्मणि च अमरः ४ अना- रोपितस्वरूपे, परमात्मनि, “तदिति सर्वनाम सर्वं च ब्रह्म तस्य नाम सर्वनाम तस्य भावः । सर्वस्मिन् दृश्ये बाध्यमाने- ऽपि तद्बाधाधिष्ठानत्वेन स्वयमबाध्यमानमनारोपितं स्वरूपं तत्त्वमिति विवरणकाराः । ५ विलम्बिते नृत्यवाद्यादौ, ६ चेतसि, ७ वस्तुनि, ८ साङ्ख्योक्तेषु प्रकृत्यादिषु पञ्चविंशतौ पदार्थेषु त्रिका० । “वेदान्ता बहुतर्ककर्कशमतिग्रस्ताः परं मायया भाट्टाः कर्मफलाकुला हतधियो ह्येते हि वैशेषिकाः । अन्ये भेदरता विवादकलहास्ते तत्त्वतो वञ्चितास्तस्मात् सिद्धमतं स्वभावकसृतं धीरः परं संश्रयेत्” । ९ सत्त्वरजस्तमःसु । तत्र याथार्थ्ये इत्यष्टा- विंशतिस्थाने तत्त्वं वक्ष्यामि यत्नतः” रघु० । श्रीतत्त्व- चिन्तामणिः तत्त्वविवेकः । तत्त्वचूडामणिः तत्त्वदीपिका । प्रमाणप्रमेयेत्याद्युपक्रमे “तत्त्वज्ञानान्निःश्रेयसाधिगमः” गौ० सू० “कार्य्यं सोऽवेक्ष्य शक्तिञ्च देशकालौ च तत्त्वतः” मनुः । “सतश्च सद्भावोऽसतश्चासद्भावः । सत् ‘सत्’ इति गृह्यमाणं यथाभूतमविपरीतं तत्त्वं भवति । असच्च ‘असत्’ इति गृह्यमाणं यथाभूतमविपरीतं तत्त्वं भवति” । वात्स्या० प्रस्तावना । प्रकृत्यादिप- दार्थे । “एवं तत्त्वाभ्यासान्नास्मि न मे नाहमित्य- परिशेषम्” सां० कौ० । “तत्प्रतिषेधार्थं तत्त्वा- भ्यासात्” पात० सू० । १० स्वभावे निस्तत्त्वाः निःस्वभावा इत्यर्थः प्रकृत्यादी पुंन० केचित् । “यस्यापि देवस्य गुणान् समग्रांस्तत्त्वांश्चतुर्विंशतिमाहुरेके” हरिवं० २७६ अ० । ब्रह्मणि “वदन्ति तत्तत्त्वविदस्तत्त्वं यज्ज्ञानमद्वयम् । ब्रह्मेति परमात्मेति भगवानिति शब्द्यते” भाग० १ । ३ । ११ अनारोपितं तत्त्वमिति वेदान्तिनो वदन्ति । पदार्थे । “शून्यं तत्त्वं भावो विनश्यति वस्तुधर्मत्वाद्विनाशस्य” सा० सू० । मतभेदे पदार्थभेदा यथा “सदसदुभयानुभयात्मकचतुष्कोटिविनिर्मुक्तं शून्यमेव तत्त्वमिति शून्यवादिनो बौद्धाः । पृथिव्यादीनि चत्वारि भूतानि तत्त्वानीति चार्वाका आहुः । जीवा [] जीवाख्ये द्वे तत्त्वे इत्यार्हताः । जीवाकाशधर्माधर्म पुद्गलास्तिकायाः पञ्चतत्त्वानीत्यार्हतैकदेशिनः । जीवा जीवास्रवबन्धसंवरनिर्जरमोक्षाः सप्त तत्त्वानीत्यपरे आर्हतैकदेशिनः । स्वतन्त्रास्वतन्त्रभेदेन द्विविधं तत्त्व- मिति द्वैतवादिनः श्रीपूर्णप्रज्ञाचार्य्याः । चिदचिदी- श्वरभेदेन त्रिविधं तत्त्वमिति रामानुजीयाः पतिपशु पाशभेदेन त्रिबिधं तत्त्वमिति पाशुपतशास्त्रकोविदाः नकुलीशाचार्य्याः शैवाश्च । महदादीनि पञ्चविंशतिस्तत्त्वा- नीति सांख्याः । ईश्वराधिकानि तानि चेति, षड्विं- शतिस्तत्वानीति पातञ्जलाः । ब्रह्मैकमेव परमार्थ- तत्त्वं तद्भिन्नाः मायाकल्पिता इति मायावादिनो वेदान्तिनः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3210-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
त(त्व)त्त्वं, क्ली, (तनोति सर्व्वमिदमिति । तन् + क्विप् तुक् च । पृषोदरादित्वात् साधुः । यद्बा, “सर्व्वं खल्विदं ब्रह्म ।” “ब्रह्मैवेदं सर्व्वम् ।” इति श्रुतेस्तस्य ब्रह्मणो भावः इति । तत् + त्व ।) स्वरूपम् । परमात्मा । विलम्बितनृत्यम् । इति मेदिनी । वे, ९ ॥ वाद्यप्रभेदः । इति विश्वः ॥ वस्तु । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ चेतः । इति धरणिः ॥ * ॥ चतुर्व्विंशतितत्त्वानि यथा । क्षितिः १ आपः २ तेजः ३ मरुत् ४ व्योम ५ गन्धः ६ रसः ७ रूपम् ८ स्पर्शः ९ शब्दः १० नेत्रम् ११ नासिका १२ जिह्वा १३ कर्णः १४ त्वक् १५ हस्तः १६ पादः १७ मुखम् १८ पायुः १९ लिङ्गम् २० प्रकृतिः २१ मनः २२ बुद्धिः २३ अहङ्कारः २४ । इति पुराण- तन्त्रे ॥ तत्तु नानामुनिभिर्न्नानाविधमुक्तम् । तत्र त्रीणि तत्त्वानि यथा । सत्वम् १ रजः २ तमः ३ । चतुर्व्विधानि यथा । तेजः १ आपः २ पृथ्वी ३ आत्मा ४ । पञ्चविधानि यथा । शब्दः १ स्पर्शः २ रसः ३ गन्धः ४ रूपम् ५ । षड्विधानि यथा । क्षितिः १ आपः २ तेजः ३ वायुः ४ आकाशम् ५ परमात्मा ६ । सप्तविधानि यथा । क्षितिः १ आपः २ तेजः ३ वायुः ४ आकाशम् ५ जीवः ६ आत्मा ७ । नवविधानि यथा । पुरुषः १ प्रकृतिः २ महत्तत्त्वम् ३ अहङ्कारः ४ नभः ५ वायुः ६ ज्योतिः ७ आपः ८ क्षितिः ९ । एकादशविधानि यथा । श्रोत्रम् १ त्वक् २ चक्षुः ३ घ्राणम् ४ जिह्वा ५ वाक् ६ पाणिः ७ उपस्थः ८ पायुः ९ अङ्घ्रिः १० मनः ११ । त्रयोदशविधानि यथा । नभः १ वायुः २ ज्योतिः ३ आपः ४ क्षितिः ५ श्रोत्रम् ६ त्वक् ७ चक्षुः ८ घ्राणम् ९ जिह्वा १० मनः ११ जीवात्मा १२ परमात्मा १३ । षोडशविधानि यथा । नभः १ वायुः २ ज्योतिः ३ आपः ४ पृथ्वी ५ शब्दः ६ स्पर्शः ७ रूपम् ८ रसः ९ गन्धः १० श्रोत्रम् ११ त्वक् १२ चक्षुः १३ जिह्वा १४ घ्नाणम् १५ मनः १६ । सप्तदशविधानि यथा । पूर्व्वोक्तानि षोडश १६ आत्मा च १७ । पञ्च- विंशतितत्त्वाति यथा । पूर्व्वोक्तानि सप्तदश १७ पुरुषः १८ प्रकृतिः १९ महान् २० अहङ्कारः २१ मुखम् २२ पाणिः २३ उपस्थः २४ पायुः २५ । षड्विंशतिविधानि यथा । पूर्व्वोक्तानि पञ्चविंशतिः २५ जीवः २६ । सप्तविंशति- विधानि यथा । पूर्व्वोक्तानि षड्विंशतिः २६ ईश्वरः २७ । इति श्रीभागवतम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-581-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तत्त्व" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें