🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:24:36 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रहरण
praharaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रहरण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. हरना । हरण करना । छीनना ।
२. अस्त्र । उ॰—और प्रहरणों से प्रभुवर के रण में रिपु गण मरते थे ।—साकेत, पृ॰ ३७९ ।
३. युद्ध ।
४. प्रहार । वार ।
५. मारना । आघात पहुँचाना ।
६. फेकना ।
७. हटाना । दूर करना ।
८. स्त्रियों की सवारी के लिये एक प्रकार का परदेवाला रथ । बहली ।
९. गाड़ी में बैठने की जगह ।
१०. मृदंग के बारह प्रबंधों में एक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-˚हरण n. striking, beating, pecking, Pañcat. attack, combat, MBh.
throwing (of grass into the fire), TS., Sch.
removing, dispelling, Śaṃk.
a weapon (ifc. f(आ). ), MBh.; Kāv. &c. (cf. कृत-प्र्˚)
a carriage-box, BhP.
w.r. for प्र-वहण, L.
प्र-˚हरण m. the verse spoken in throwing grass into the fire, ĀpŚr.
N. of a son of Kṛṣṇa, BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (701,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रहरणं 1 Striking, beating. --2 Casting, throwing. --3 Assailing, attacking. --4 Hurting. --5 Removing, expelling. --6 A weapon, missile; या (उर्वशी) सुकुमारं प्रहरणं महेंद्रस्य V. 1; R. 13. 73; Mk. 5. 12; Bg. 1. 9; Māl. 8. 9. --7 War, battle, fight. --8 A covered litter or car. --9 The box of a carriage.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0768-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रहरण न० प्रह्रियतेऽनेन हृ--करणे ल्युट् । १ अस्त्रे २ क- र्णीरथे च अमरः । आधारे ल्युट् । २ युद्वे । भावे ल्युट् । ३ प्रहारे ४ दमे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4502,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रहरणं, क्ली, (प्रह्रियतेऽनेनेति । प्र + हृ + करणे ल्युट् ।) अस्त्रम् । इत्यमरः । २ । ८ । ८२ ॥ (यथा, महाभारते । १२ । १६६ । २ । “धनुः प्रहरणं श्रेष्ठमतीवात्र पितामह ! ॥”) कर्णीरथः । इति तट्टीकासारसुन्दरी ॥ (यथा, भागवते । ४ । २६ । २ । “पञ्चप्रहरणं सप्रवरूथं पञ्चविक्रमम् ॥” प्रह्रियतेऽस्मिन्निति ।) युद्धम् । इति हलायुधः । २ । २९८ ॥ (प्र + हृ + भावे ल्युट् ।) प्रहारः ॥ (यथा, महाभारते । ४ । ४ । ७ । “याने प्रहरणे चेव तथैवाग्निषु भारत ! ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-303-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें