🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:14:26 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शस्त्र
śastra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शस्त्र संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. हथियार । आयुध । लोहा ।
२. उपकरण । औजार ।
३. इस्पात ।
४. स्तोत्र ।
५. बार बार कथन । पाठ [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. शस्त्र n. (for 2. See under √ शस्) invocation, praise (applied to any hymn recited either audibly or inaudibly, as opp. to स्तोम, which is sung, but esp. the verses recited by the Hotṛ and his assistant as an accompaniment to the Grahas at the Soma libation), VS.; Br.; ŚrS.; ChUp.
reciting, recitation, ŚāṅkhBr.
2. शस्त्र m. (for 1. See p. 1044, col. 1) a sword, L.
शस्त्र n. an instrument for cutting or wounding, knife, sword, dagger, any weapon (even applied to an arrow, Bhaṭṭ.; weapons are said to be of four kinds, पाणि-मुक्त, यन्त्र-मुक्त, मुक्तामुक्त, and अमुक्त), ŚBr. &c. &c.
any instrument or tool (see comp.)
iron, steel, L.
a razor, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1044,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शस्त्रं [शस्-ष्ट्र्न्] 1 A weapon, arms; क्षमाशस्त्रं करे यस्य दुर्जनः किं करिष्यति Subhāṣ., R. 2. 40, 3. 51, 62; 5. 28. --2 An instrument, a tool in general. --3 Iron. --4 Steel. --5 A hymn of praise (स्तोत्र). --6 Repetition, recitation. --Comp. --अब्यासः the practice of arms. military exercise. --अयसं {1} steel. {2} iron. --अस्त्रं {1} weapons for striking and throwing, arms and missiles. {2} arms or weapons generally. --आजीवः, --उपजीविन् m. a professional soldier. --उद्यमः lifting up a weapon (to strike). --उपकरणं arms or instruments of war, military apparatus. --कारः an armourer. --कोषः the sheath or scabbard of any weapon. --ग्राहिन् a. taking up or wearing arms (for battle); शस्त्रग्राही ब्राह्नणो जामदग्नयः U. 5. 33. --जीविन्, --वृत्ति m. one living by the use of arms, a professional soldier. --देवता the deity presiding over weapons. --धरः = शस्त्रभृत् q. v. --न्यासः laying down arms; so शस्त्र (परि) त्यागः. --पणि a. bearing arms, arm. ed. (--m.) an armed warrior. --पूत a. ‘purified by arms’, rendered pure or absolved from guilt by being killed with a weapon on the battle-field; अशस्त्रपूतं निर्व्याजं ( महामांसं) Māl. 5. 12; (see Jagaddhara's explanation of the word); अहमपि तस्य मिथ्याप्रतिज्ञौवलक्ष्यसंपादितमशस्त्रपूतं मरणमुपदिशामि Ve. 2. --प्रहारः a wound inflicted with a weapon. --भृत् m. {1} a soldier, warrior; R. 2. 40. {2} an armed man. --मार्जः a weapon-cleaner, an armourer, a furbisher. --विद्या, --शास्त्रं the science of [] arms. --संहतिः f. {1} a collection of arms. {2} an arsenal. --संपातः a sudden fall of a number of weapons. --हत a. killed by a weapon. --हस्त a. armed. --(स्तः) an armed man.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1038-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शस्त्र न० शस--ष्ट्रन् । १ लौहे २ खङ्गादौ अस्त्रै च हेमच० स्वार्थे क । तत्रैव । तत्र मुक्तमस्त्रममुक्तं शस्त्रमिति भेदः शंस--तन् । ३ प्रगीते मन्त्रभेदे चिकित्साङ्गशस्त्राणां श्च- क्षणादि सुश्रुतोक्तं यथा “अथातःशस्त्रावचारणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः विंशतिः शस्त्राणि । तद्यथा मण्डलाग्रकरपत्रवृद्धिपत्रनखशस्त्र- मुद्रिकोत्पलपत्रकार्द्धधारसूचीकुशपत्राटीमुखशरारीमुखा- न्तर्मुखत्रिकूर्चककुठारिकाव्रीहिमुखारावेतसपत्रक्वडिश- दन्तशङ्क्केषण्य इति । तत्र मण्डलाग्रकरपत्रे स्यातां छेदने लेखने च । वृद्धिपत्रनखशस्त्रमुद्रिकोत्पलपत्र- कार्द्धधाराणि छेदने भेदने च । सूचीकुशपत्राटीमुख- शरारीमुखान्तर्मुखत्रिकूचेकानि विस्नावणे । कुठारीका- व्रीहिमुखारावेतसपत्रकाणि घ्यधने सूची च । वडिशो दन्तशङ्कुश्चाहरणे । एषण्येषणे आनुलोभ्ये च । सूच्यः सेवने इत्यष्टविधे कर्मण्युपयोगः शस्त्रार्णा व्याख्यातः । तेषामथ यथायोगग्रहणसमासोपायः कर्मसु वक्ष्यते । तत्र वृद्धिपत्रं वृन्तफलसाधारणे भागे गृह्णीयाद्भेदनान्येवं सर्वाणि । वृद्धिपत्रं मण्डलाग्रञ्च किञ्चिदुत्तानपाणिना लेखने बहुशोऽवत्तार्व्यं वृन्ताग्रे [] विस्रावणानि विशेषेण बालवृद्धसुकुमारभीरुनारीणां राज्ञां राजपुत्राणाञ्च त्रिकूर्चकेन विस्रावयेत् । तल- प्रच्छादितवृन्तमङ्गुष्ठप्रदेशिनीभ्यां व्रीहिमुखम् । कुठारीकां वामहस्तन्यस्तामितरहस्तमध्यमाङ्गुष्ठविष्टब्धयाभिहन्यात् । आराकरपत्रैषण्यो मूले । शेषाणिं तु यथायोगं गृह्णीयात् । तेषां नामभिरेवाकृतयः प्रायेण व्या- ख्याताः । तत्र नखशस्त्रैषण्यावष्टाङ्गुले सूच्यो वक्ष्यन्ते । वडिशो दन्तशङ्कुश्चानताग्रे तीक्ष्णकण्टकप्रथमयवसन्त- मुखे । एषणी गण्डूपदाकारमुखी । प्रदेशिन्यग्रपर्वप्रदेश- प्रमाणा मुद्रिका । दशाङ्गुला शरारीमुखी सा कर्त्तरीति कथ्यते । शेषाणि तु षडङ्गलानि । तानि सुग्रहाणि सुलोहानि सुधाराणि सुरूपाणि सुसमाहितमुखा- ग्राण्यकरालानि चेति शस्त्रसम्पत् । तत्र वक्रं कुण्ठं खण्डं खरधारमतिस्थूलमत्यल्पमतिदीर्घमतिह्रस्वमि- त्यष्टौ शस्त्रदोषाः । अतो विपरीतगुणमाददीतान्यत्र करपत्रात्तद्धि ञ्चरधारमस्थिच्छेदनार्थम् । तत्र घारा भेदनानां मासूरी । लेखनानामर्द्धमासूरी । व्यधनानां विस्नावणानाञ्च कैशिकी । छेदनानामर्द्धकैशिकीति । तेषां पायना त्रिविधा क्षारोदकतैलेषु तत्र क्षारपायितं शरशल्यास्थिच्छेदनेषु । उदकपायितं मांसच्छेदनभेदन- पाटनेषु तैलपायितं सिराव्यधनस्नायुच्छेदनेषु । तेषां निशाणार्थं श्लक्ष्णशिला माषवर्ण्णा । धारासंस्यापनार्थं शालमलोफलकमिति” । भवति चात्र “यदा सुनिशितं शस्त्रं रोमच्छेदि सुसंस्थितम् । सुगृहीतं प्रमाणेन तदा कर्मसु योजयेत्” । अनुशस्त्राणि तु त्वक्सारस्फ- टिककाचकुरुविन्दजलौकाग्निक्षारनखगोजीशेफालिका- शाकपत्रकरीरबालाङ्गुलय इति । “शिशृनां शस्त्रभी- रूणां शस्त्राभावे च योजयेत् । त्वक्सारादि चतुर्वर्गं छेद्ये भेद्ये च बुद्धिमान् । आहार्य्यच्छेद्यभेद्येषु नखं शक्येषु योजयेत् । विधिः प्रवक्ष्यते पश्चात् क्षारवह्नि- जलौकसाम् । ये स्युर्मुखगता रोगानेत्रवर्त्मगताश्च ये । गोजीशेफालिकाशाकपत्रैर्विस्वावयेत्तु तान् । एष्येष्वे- षण्यलाभे तु बालाङ्गुल्यङ्कुरा हिताः । शस्त्राण्येतानि मतिमान् शुद्धशेक्यायसानि तु । कारयेत्करणैः प्राप्तं कर्मारं कर्मकोविदम् । प्रयोगज्ञस्य वैद्यस्य सिद्धिर्भवति नित्यशः । तस्मात्परिचयः कार्य्यः शस्त्राणामादितः सदा” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5092-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शस्त्र" आता है (12)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें