🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:55:14 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नृसिंह
nṛsiṃha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नृसिंह संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सिंहरूपी भगवान् विष्णु । विष्णु का चौथा अवतार । विशेष—हरिवंश में लिखा है कि सत्ययुग में दैत्यों के आदि पुरुष हिरण्यकशिपु ने घोर तप करके ब्रह्मा से वर माँग लिया कि न मैं देव, असुर, गंधर्व, नाग, राक्षस या मनुष्य के हाथ से मारा जा सकूँ, न अस्त्र, शस्त्र, वृक्ष, रौल तथा सूखे या गीले पदार्थ से मरूँ; और न स्वर्ग, मर्त्य आदि किसी लोक में या दिन, रात किसी काल में मेरी मृत्यु हो सके । इस प्रकार का वर पाकर वह दैत्य अत्यंत प्रबल हो उठा और स्वर्ग आदि छीनकर देवताओं को बहुत सताने लगा । देवता लोग विष्णु भगवान् की शरण में गए । विष्णु ने उन्हें अभयदान देकर अत्यंत भीषण नृसिंह मूर्ति धारण की जिसका आधा शरीर मनुष्य का और आधा सिंह का था । जब यह नृसिंह मूर्ति हिरण्यकशिपु के पास पहुँची तब उसके पुत्र प्रह्लाद ने कहा कि यह मूर्ति 'देवी है, इसके भीतर सारा चराचर जगत् दिखाई पड़ता है । जान पड़ता है, अब दैत्यकुल नष्ट होगा । यह सुनकर हिरण्यकशिपु ने अपने दैत्यों से नृसिंह को मारने के लिये कहा । पर जितने दैत्य मारने गए सब नष्ट हुए । अंत में हिरर्णकशिपु आप उठकर युद्ध करने लगा । हिरण्यकशिपु क े क्रुद्ध नेत्रों की ज्वाला से समुद्र का जल खलबला उठा, सारी पृथ्वी डाँवाडोल हुई और लोकों में हाहाकार मच गया । देवताऔं का आर्तनाद सुन नृसिंह भगवान् अत्यंत भीषण गर्जन करके दैत्य पर झपटे और उन्होंने उसका पेट फाड़ डाला । भागवत और विष्णु पुराण मे सब कथा तो यही है पर प्रह्लाद की भक्ति का प्रसग अधिक है । भागवत में लिखा है कि हिरण्यकशिपु वर पाकर बहुत प्रबल हुआ और स्वर्ग आदि लोकों को जीतकर राज्य करने लगा । उसके चार पुत्र थे जिनमें प्रह्लाद विष्णु भगवान् का बड़ा भारी भक्त था । शुक्राचार्य का पुत्र दैत्यराज के पुत्रों को पढ़ाता था । एक दिन हिरण्यकशिपु ने परीक्षा के लिये सब पुत्रों को अपने सामने बुलाया और कुछ सुनाने के लिये कहा । प्रह्लाद, विष्णु भगवान् की महिमा गाने लगा । इसपर दैत्यराज बहुत बिगड़ा । क्योंकि वह विष्णु का घोर द्वेषी था । पर बिगड़ने का कुछ भी फल नहीं हुआ । प्रह्लाद की भक्ति दिन पर दिन अधिक होती गई । पिता के द्वारा अनेक ताड़न और कष्ट सहकर भी प्रह्लाद भक्ति पर दृढ़ रहे । धीरे धीरे बहुत से सहपाठी बालकों का दल प्रह्लाद का अनुपायी हो गया । इसपर दैत्यराज ने कुपित होकर प्रह्लाद से पूछा कि 'तू किसके बल पर इतना कूदता है ? प्रह्लाद ने कहा 'भगनान् के, जिसके बल पर यह सारा संसार चल रहा है' । हिरण्यकशिपु ने पूछा 'तेरा भगान् कहाँ है' प्रह्लाद ने कहा वह सदा सर्वत्र रहता है । दैत्यराज ने दाँत पीसकर पूछा 'क्या इस खंभे में भी है ? 'प्रहलाद ने कहा 'अवश्य' । हिरण्यकशिपु खङ्ग लेकर बार बार खंभे की और देखने लगा । इतने में खभे के भीतर से प्रलय के समान शब्द हुआ और नृसिंह ने निकलकर दैत्यराज का वध किया ।
२. श्रेष्ठ पुरुष ।
३. एक रतिबंध ।
नृसिंह चतुर्दशी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] वैशाख शुक्ल चतुर्दशी । विशेष—इस तिथि को नृसिंह जी का अवतार हुआ था इससे इस दिन व्रत, पूजन, उत्सव आदि किए जाते हैं ।
नृसिंह पुराण संज्ञा पुं॰ [सं॰] एक उपपुराण ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नृ—सिंह m. ‘man-lion’, a great or illustrious man, MBh.; R.
(also -क) Viṣṇu in his 4th Avatāra (cf. नर-स्˚), ib. &c.
a prayer to V˚ as m˚-l˚, AgP. (-त्व n.)
a kind of coitus, L.
N. of sev. authors (also -चक्रवर्तिन्, -ठक्कुर, -देव, -दैवज्ञ, -पञ्चानन, -पञ्चाननभट्टाचार्य, -पुरी-परिव्राज्, -भट्टाचार्य, -मूर्त्य्-आचार्य, वाजपेयिन्, -शास्त्रिन्, -सरस्वती, -सूरि, ˚हाचार्य, ˚हाचार्य-शिष्य, ˚हानन्द, ˚हारण्य-मुनि and ˚हाश्रम), Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (568,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नृसिंह पु० ना चासौ सिंहश्च । अंशाभ्यां मनुष्यसिंहाकृति- युक्ते १ भगवतोऽवतारभेदे “सिंहस्य कृत्वा वदनं मुरारिः सदा करालञ्च सुरक्तनेत्रम् । अर्द्धं वपुर्वै मनुजस्य कृत्वा ययौ सभां दैत्यपतेः पुरस्तात्” अग्निपु० । २ रतिबन्धभेदे तस्य लक्षणं यथा “पादौ संपीड्य योनौ च हठाल्लिङ्ग- प्रवेशनम् । हस्तयोर्वेष्टयेद्गात्रं वन्धो नृसिंहसंज्ञकः” रतिम० । ना सिंह इव उपमितसमासः । ३ पुरुषश्रेष्ठे च
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4143,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नृसिंहः, पुं, (ना चासौ सिंहश्चेति । नरसिंह- मूर्त्तिधरत्वादेवास्य तथात्वम् ।) विष्णुः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ विष्णोर्दशावताराणां मध्ये चतुर्थः पूर्णावतारः । तस्य रूपं यथा, -- “सिंहस्य कृत्वा वदनं मुरारिः सदा करालञ्च सुरक्तनेत्रम् । अर्द्धं वपुर्व्वै मनुजस्य कृत्वा ययौ सभां दैत्यपतेः पुरस्तात् ॥” इत्यग्निपुराणम् ॥ महाविष्णुः । तन्मन्त्रादि यथा, -- अथ नृसिंहमन्त्राः । निबन्धे । “उग्रं वीरं वदेत् पूर्व्वं महाविष्णुमनन्तरम् । ज्वलन्तं पदमाभाष्य सर्व्वतोमुखमीरयेत् ॥ नृसिंहं भीषणं भद्रं मृत्युमृत्युं वदेत्ततः । नमाम्यहमिति प्रोक्तो मन्त्रराजसुरद्रुमः ॥ अयं मन्त्रो मायापुटितोऽपि भवति तदा सर्व्व- फलप्रदः । तथा च निबन्धे । “हृल्लेखापुटितश्चेत् स्यात् सर्व्वकामफलप्रदः ।” अस्य पूजा प्रातःकृत्यादिवैष्णवोक्तपीठमन्वन्तं विधाय ऋष्यादिन्यासं कुर्य्यात् । शिरसि ब्रह्मणे ऋषये नमः । मुखेऽनुष्टुप्छन्दसे नमः । हृदि नृसिंहाय देवतायै नमः ॥ ततः कराङ्गन्यासौ । “चतुर्भिर्हृदयं वर्णैः शिरस्तावद्भिरक्षरैः । शिखाष्टाभिःसमुद्दिष्टा षड्भिः कवचमीरितम् ॥ तावद्भिर्नयनं प्रोक्तं अस्त्रं स्यात् करणाक्षरैः ॥” ततो मन्त्रन्यासः । “शिरोललाटनेत्रेषु मुखबाह्वङ्घ्रिसन्धिषु । साग्रेषु कुक्षौ हृदये गले पार्श्वद्वये पुनः ॥ अपराङ्गे च ककुदि न्यसेद्बर्णान् यथाक्रमम् ॥” ध्यानन्तु । “माणिक्त्याद्रिसमप्रभं निजरुचा संत्रस्तरक्षोगणं जानुन्यस्तकराम्बुजं त्रिनयनं रत्नोल्लसद्भूषणम् । बाहुभ्यां धृतशङ्खचक्रमनिशं दंष्ट्वोग्रवक्त्रोल्लसज्- ज्वालाजिह्वमुदारकेशरचयं वन्दे नृसिंहं विभुम् ॥ एवं ध्यात्वा मानसैः संपूज्य शङ्खस्थापनं कृत्वा वैष्णवोक्तपीठपूजां कृत्वा पुनर्ध्यात्वावाहनादि- पञ्चपुष्पाञ्जलिदानपर्य्यन्तं विधायावरणपूजा- मारभेत । केशरेष्वग्न्यादिकोणेषु मध्ये दिक्षु च अङ्गानि पूजयेत् । यथा उग्रं वीरं हृदयाय नमः । महाविष्णुं शिरसे स्वाहा । ज्वलन्तं सर्व्वतोमुखं शिखायै वषट् । नृसिंहं भीषणं कवचाय हूं । भद्रं मृत्युमृत्युं नेत्रत्रयाय वौषट् । नमाम्यहं अस्त्राय फट् । ततः पूर्व्वादि- दलेषु गरुडं शङ्करं शेषं ब्रह्माणञ्च प्रपूजयेत् । विदिग्दलेषु श्रियं ह्रियं धृतिं पुष्टिञ्च प्रण- वादिनमोऽन्तेन पूजयेत् । तद्बहिः इन्द्रादीन् वज्रादींश्च संपूज्य धूपादिविसर्ज्जनान्तं कर्म्म समापयेत् । अस्य पुरश्चरणं द्बात्रिंशल्लक्ष- जपः । तथा च । [] “वर्णलक्षं जपेन्मन्त्रं तत्सहस्रं घृतप्लुतैः । पायसान्नैः प्रजुहुयाद्विधिवत् पूजितेऽनले ॥” मन्त्रान्तरं यथा, -- “पाशः शक्तिर्नरहरिरङ्कुशो वर्म्मफट् मनुः । षडक्षरो नरहरेः कथितः सर्व्वकामदः ॥” अस्य पूजा प्रातःकृत्यादिवैष्णवोक्तपीठन्यासान्त पीठमन्वन्तं विधाय ऋष्यादिन्यासं कुर्य्यात् । शिरसि ब्रह्मणे ऋषये नमः । मुखे पङ्क्ति- च्छन्दसे नमः । हृदि नृसिंहाय देवतायै नमः । ततः कराङ्गन्यासौ । आं अङ्गुष्ठाभ्यां नमः । ह्रीं तर्ज्जनीभ्यां स्वाहा । क्ष्रौं मध्यमाभ्यां वषट् । क्रो अनामिकाभ्यां हूम् । हूं कनिष्ठाभ्यां वौषट् । फट् करतलपृष्ठाभ्यां फट् । एवं हृद- यादिषु । ततो ध्यानम् । “कोपादालोलजिह्वं विवृतनिजमुखं सोमसूर्य्या- ग्निनेत्त्रं पादादानाभिरक्तप्रभमुपरिसितं भिन्नदैत्येन्द्र- गात्रम् । शङ्खं चक्रासिपाशाङ्कुशकुलिशगदादारणान्यु- द्बहन्तं भीमं तीक्ष्णोग्रदंष्ट्रं मणिमयविविधाकल्पमीडे नृसिंहम् ॥” एवं ध्यात्वा मानसैः संपूज्य शङ्खस्थापनं कृत्वा वैष्णवोक्तपीठपूजां कृत्वा पुनर्ध्यात्वावाहनादि- पञ्चपुष्पाञ्जलिदानपर्य्यन्तं विधायावरणपूजा- मारभेत । केशरेष्वग्न्यादिकोणेषु मध्ये दिक्षु च आं ह
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
नृसिंहकरणनृसिंहकल्पनृसिंहकवचनृसिंहगणितनृसिंहगायत्रीनृसिंहचम्पूनृसिंहचतुर्दशीनृसिंहचरितनृसिंहजयन्तीनृसिंहजयन्तीकल्पनृसिंहतापनीनृसिंहतापनीयोपनिषद्नृसिंहत्वनृसिंहद्वादशीनृसिंहपञ्चरत्नमालानृसिंहपञ्जरनृसिंहपटलनृसिंहपद्धतिनृसिंहपरनृसिंहपरिचर्यानृसिंहपरिचर्याप्रतिष्ठाकल्पनृसिंहपुराणनृसिंहपुरीनृसिंहपूजापद्धतिनृसिंहपूर्वतापनीयनृसिंहप्रकाशिकानृसिंहप्रसादनृसिंहप्रादुर्भावनृसिंहबीजस्तोत्रनृसिंहभट्टीयनृसिंहमन्त्रनृसिंहमन्त्रपद्धतिनृसिंहमन्त्रराजपुरश्चरणविधिनृसिंहमहतश्चरित्रनृसिंहमहिमन्नृसिंहमालामन्त्रनृसिंहमाहात्म्यनृसिंहर्षभक्षेत्रमाहात्म्यनृसिंहवज्रपञ्जरनृसिंहवन
🔁 जिनके अर्थ में "नृसिंह" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें