🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:06:24 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आयुध
āyudha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आयुध संज्ञा पुं॰ [सं॰] हथियार । शस्त्र । उ॰—तिन्हके आयुध तिल सम करि काटे रघुबीर । —मानस, ३ ।१३ । यौ॰—आयुधागार=सिलहखावा । आयुधन्यास ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-युध n. a weapon, RV.; AV.; VS.; R.; Mn.; MBh.; Ragh. &c.
implement, AV. x, 10, 18; AitBr.; Kauś.
gold used for ornaments, L.
आ-युध n. pl. water, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (149,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आयुधः, --धं [आयुध् घञर्थेक] 1 A weapon, shield &c.; it is of 3 kinds (1) प्रहरण, e. g. a sword; (2) हस्तमुक्त, e. g. a disc; (3) यंत्रमुक्त, e. g. an arrow; न मेत्वदन्येन विसोढनायुधं R. 3. 63. --2 A vessel (Ved.). --धं 1 Gold used for ornaments. --2 (pl.) Water (Ved.). --Comp. (--अ) आगारं an armoury, arsenal; अहमप्यायुधागारं प्रविश्यायुधसहायो भवामि Ve. 1; Ms. 9. 280 --जीविन् a. living by one's weapon. (--m.) a warrior, soldier. --धर्मिणी the tree called जयंती (रोगनाशने तस्या आयुधधर्भत्वात्). --पिशाचिका ‘devil of arms,’ devilish warlike spirit; Mv. 3; A. R. 4; B. R. 4.
आयुधः, --धं [आयुध् घञर्थेक] 1 A weapon, shield &c.; it is of 3 kinds (1) प्रहरण, e. g. a sword; (2) हस्तमुक्त, e. g. a disc; (3) यंत्रमुक्त, e. g. an arrow; न मेत्वदन्येन विसोढनायुधं R. 3. 63. --2 A vessel (Ved.). --धं 1 Gold used for ornaments. --2 (pl.) Water (Ved.). --Comp. (--अ) आगारं an armoury, arsenal; अहमप्यायुधागारं प्रविश्यायुधसहायो भवामि Ve. 1; Ms. 9. 280 --जीविन् a. living by one's weapon. (--m.) a warrior, soldier. --धर्मिणी the tree called जयंती (रोगनाशने तस्या आयुधधर्भत्वात्). --पिशाचिका ‘devil of arms,’ devilish warlike spirit; Mv. 3; A. R. 4; B. R. 4.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0252-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आयुध न० आयुध्यतेऽनेन आ + युध--करणे घञर्थे क । शस्त्रमात्रे । तस्य भेदाः समासतस्त्रिधा प्रहरणहस्तमुक्त यन्त्रमुक्तभेदात् । तत्र हस्तस्थितैर्यैः प्रह्रियते तानि प्रह- रणानि यथा खड्गादीनि । हस्तमुक्तानि चक्रादीनि, यन्त्रमुक्तानि शरादीनि । तेषां सर्व्वेषां युद्धसाधनत्वादा- युधत्वम् । “न मे त्वदन्येन विसोढमायुधम्” रघुः । “येऽपीन्द्रपाणितुलितायुधलूनपक्षाः” माघः । “न सुप्तं न विसन्नाहं न लग्नं न निरायुधम्” मनुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0773,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आयुधः, पुं, (आयुध्यते अनेनेति । आङ् + युध् + क ।) अस्त्रं । इत्यमरः ॥ (आयुधानां त्रयो भेदाः । प्रहर- णानि, पाणिमुक्तानि, यन्त्रमुक्तानि चेति । तत्र प्रहरणानि खड्गादीनि, पाणिमुक्तानि चक्रादीनि, यन्त्रमुक्तानि शरादीनि । “धृतायुधो यावदहं तावदन्यैः किमायधैः” । “किं वक्ष्यत्ययमेवमद्य विमुखं मामुद्यतेऽप्यायुधे” । इति चौत्तरचरिते ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-186-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आयुध" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें