🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:08:34 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आयुध

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आयुध

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आयुध

अर्थ: हथियार, ढाल, शस्त्र

संस्कृत: आयुधम् · पर्याय: प्रहरण, हेति, पारशव, पाश

व्युत्पत्ति: आ+युध्+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आयुध (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. आयुध (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आयुध (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआयुधम्आयुधेआयुधानि
द्वितीयाआयुधम्आयुधेआयुधानि
तृतीयाआयुधेनआयुधाभ्याम्आयुधैः
चतुर्थीआयुधायआयुधाभ्याम्आयुधेभ्यः
पञ्चमीआयुधात् / आयुधाद्आयुधाभ्याम्आयुधेभ्यः
षष्ठीआयुधस्यआयुधयोःआयुधानाम्
सप्तमीआयुधेआयुधयोःआयुधेषु
सम्बोधनहे आयुधहे आयुधेहे आयुधानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आयुध
आयुध
āyudha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आयुध संज्ञा पुं॰ [सं॰] हथियार । शस्त्र । उ॰—तिन्हके आयुध तिल सम करि काटे रघुबीर । —मानस, ३ ।१३ । यौ॰—आयुधागार=सिलहखावा । आयुधन्यास ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-युध n. a weapon, RV.; AV.; VS.; R.; Mn.; MBh.; Ragh. &c.
implement, AV. x, 10, 18; AitBr.; Kauś.
gold used for ornaments, L.
आ-युध n. pl. water, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (149,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आयुधः, --धं [आयुध् घञर्थेक] 1 A weapon, shield &c.; it is of 3 kinds (1) प्रहरण, e. g. a sword; (2) हस्तमुक्त, e. g. a disc; (3) यंत्रमुक्त, e. g. an arrow; न मेत्वदन्येन विसोढनायुधं R. 3. 63. --2 A vessel (Ved.). --धं 1 Gold used for ornaments. --2 (pl.) Water (Ved.). --Comp. (--अ) आगारं an armoury, arsenal; अहमप्यायुधागारं प्रविश्यायुधसहायो भवामि Ve. 1; Ms. 9. 280 --जीविन् a. living by one's weapon. (--m.) a warrior, soldier. --धर्मिणी the tree called जयंती (रोगनाशने तस्या आयुधधर्भत्वात्). --पिशाचिका ‘devil of arms,’ devilish warlike spirit; Mv. 3; A. R. 4; B. R. 4.
आयुधः, --धं [आयुध् घञर्थेक] 1 A weapon, shield &c.; it is of 3 kinds (1) प्रहरण, e. g. a sword; (2) हस्तमुक्त, e. g. a disc; (3) यंत्रमुक्त, e. g. an arrow; न मेत्वदन्येन विसोढनायुधं R. 3. 63. --2 A vessel (Ved.). --धं 1 Gold used for ornaments. --2 (pl.) Water (Ved.). --Comp. (--अ) आगारं an armoury, arsenal; अहमप्यायुधागारं प्रविश्यायुधसहायो भवामि Ve. 1; Ms. 9. 280 --जीविन् a. living by one's weapon. (--m.) a warrior, soldier. --धर्मिणी the tree called जयंती (रोगनाशने तस्या आयुधधर्भत्वात्). --पिशाचिका ‘devil of arms,’ devilish warlike spirit; Mv. 3; A. R. 4; B. R. 4.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0252-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आयुध न० आयुध्यतेऽनेन आ + युध--करणे घञर्थे क । शस्त्रमात्रे । तस्य भेदाः समासतस्त्रिधा प्रहरणहस्तमुक्त यन्त्रमुक्तभेदात् । तत्र हस्तस्थितैर्यैः प्रह्रियते तानि प्रह- रणानि यथा खड्गादीनि । हस्तमुक्तानि चक्रादीनि, यन्त्रमुक्तानि शरादीनि । तेषां सर्व्वेषां युद्धसाधनत्वादा- युधत्वम् । “न मे त्वदन्येन विसोढमायुधम्” रघुः । “येऽपीन्द्रपाणितुलितायुधलूनपक्षाः” माघः । “न सुप्तं न विसन्नाहं न लग्नं न निरायुधम्” मनुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0773,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आयुधः, पुं, (आयुध्यते अनेनेति । आङ् + युध् + क ।) अस्त्रं । इत्यमरः ॥ (आयुधानां त्रयो भेदाः । प्रहर- णानि, पाणिमुक्तानि, यन्त्रमुक्तानि चेति । तत्र प्रहरणानि खड्गादीनि, पाणिमुक्तानि चक्रादीनि, यन्त्रमुक्तानि शरादीनि । “धृतायुधो यावदहं तावदन्यैः किमायधैः” । “किं वक्ष्यत्ययमेवमद्य विमुखं मामुद्यतेऽप्यायुधे” । इति चौत्तरचरिते ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-186-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आयुध" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आयुधआयुध (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: आयुध (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आयुध 📚 ➤ हथियार, ढाल, शस्त्र
संस्कृत: आयुधम् · पर्याय: प्रहरण, हेति, पारशव, पाश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आयुध 📚हथियार । शस्त्र🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
आयुध
हथियार (२.८.८२) — प्रहरण, शस्त्र, अस्त्र

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आयुध: आ+युध्+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें