🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:24:03 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अस्त्र
astra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अस्त्र संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह हथियार जिसे फेंककर शत्रु पर चलावें; जैसे—बाण । शक्ति ।
२. वह हथियार जिससे कोई चीज फैंकी जाय; जैसे—धनुष, बंदूक ।
३. वह हथियार जिससे शत्रु के चलाए हथियारों की रोक हो; जैसे—ढाल ।
४. वह हथियार जो मंत्र द्वारा चलाया जाय; जैसे जृंभास्त्र ।
५. वह हथियार जिससे चिकित्सक चीर फाड़ करते हैं ।
६. शस्त्र । हथियार । यौ॰—अस्त्रशस्त्र ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अस्त्र n. (exceptionally m., Hariv. 10703, &c.), (√ 2. अस्), a missile weapon, bolt, arrow, AV. xi, 10, 16; MuṇḍUp. &c.
a weapon in general, L.
a sword, L.
a bow, L.
the art of throwing missiles, MBh.
N. of a Mantra (pronounced, for instance, before reading a book or while kindling a fire &c.), BhavP. &c.
N. of the mystical syllable फत्, RāmatUp. [cf. Gk. ἄστρον and ἀστήρ] ‘that which throws out or emits rays of light’ (?)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (122,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अस्त्रं [अस्यंते क्षिप्यते अस्-ष्ट्रन् Uṇ. 4. 158] 1 A missile; a weapon in general; प्रयुक्तमप्यस्त्रमितो वृथा स्यात् R. 2. 34; प्रत्याहतास्त्रो गिरिशप्रभावात् 2. 41, 3. 58; अशिक्षतास्त्रं पितुरेव R. 3. 31 the science of missiles. --2 An arrow; sword. --3 A bow. --Comp. --अ(आ)गारं an arsenal, armoury. --आघातः a wound, a cut (made by a weapon). --आहत a. struck, wounded, killed. --कंटकः [अस्त्रं कंटक इव] an arrow. --कारः, --कारकः, --कारिन् a maker of weapons. --क्षेपक a. shooting arrows. --चिकित्सकः a surgeon. --चिकित्सा surgery. --जित् m. N. of a plant --जीवः, --जीविन् m. --धारिन् m. a soldier, professional warrior. --धारणं the bearing of arms. --निवारणं the warding of a weapon. --मंत्रः a Mantra to be repeated in discharging or withdrawing a missile; R. 5. 57, 59. --मार्जः --र्जकः a furbisher. --युद्धं fighting with weapons. --लाघवं dexterity in wielding or throwing missiles. --विद् a. skilled in the science of arms. --विद्या, --शास्त्रं, --वेदः the art or science of throwing missiles, military science, science of arms; Ki. 13. 62, U. 6. 9. --वृष्टिः f. a shower of missiles. --शस्त्रं all sorts of weapons. --शिक्षा military exercise. --सायकः {1} an iron arrow. {2} the नाराच missile. --हीन a. unarmed.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0215-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अस्त्र न० अस्यते क्षिप्यते अस--ष्ट्रन् । १ क्षोप्यास्त्रे शरादौ करणे ष्टुन् । २ चापे, धनुपि ३ रिपुक्षेपणसाधने प्रहरण मात्रे खड्गादावपि । “प्रयुक्तमप्यस्त्रमितो वृथा स्यात्” “प्रत्याहतास्त्रो गिरिशप्रभावात्” । “अतिप्रबन्धप्रहितास्त्र वृष्टिभिः” इति च रघुः । “अस्त्रज्वालावलीढप्रतिबलजल- धेरन्तरौर्वायमाणः” वेणी० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0566,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अस्त्रं, क्ली, (अस्यते क्षिप्यते यत् । अस् + ष्ट्रन् ।) प्रहारयोग्यद्रव्यमात्रं । हातियार इति भाषा । तत्पर्य्यायः । आयुधं २ प्रहरणं ३ शस्त्रं ४ । इत्य- मरः ॥ खङ्गः ५ । धनुः ६ । इति मेदिनो । क्षेपन- योग्यवाणादि । इति रायमुकुटः ॥ (“प्रयुक्तमप्यस्त्र- मितो वृथा स्यात्” । “प्रत्याहतास्त्रो गिरीश- प्रभावात्” । इति च रघुः ॥) तन्निरूपनं यथा, -- “दण्डसाध्यं यतो राज्यं स दण्डः शास्त्रसंश्रितः । अस्त्राणि भूमिपालानां निरूप्यन्ते ततः क्रमात्” ॥ अथ गणना । “खङ्गचर्म्म धनुर्व्वाणौ शल्वभल्वौ तथापरौ । अर्द्धचन्द्रश्च नाराचः शक्तियष्ठी तथा परे ॥ परशुश्चक्रशूले च परिघश्चैवमादयः । अस्त्रभेदाः समुद्दिष्टाः श्रीमद्भोजमहीभुजा” ॥ वात्स्यस्तु । “अस्त्रन्तु द्विविधं प्रोक्तं निर्म्मायं मायिकन्तथा । खङ्गादिकन्तु निर्म्मायं मायिकं दहनादिकं ॥ दहनोऽथ जलं काष्ठं लोष्ट्रं शब्दादयस्तथा । तप्ततैलादिकञ्चैव मायिकस्यास्त्रमुच्यते ॥ खड्गादीनान्तुगणना पूर्व्वमेव निदर्शिता । अस्त्रात्मनैव निर्द्दिष्टः कवचादिरपीष्यते” ॥ इति युक्तिकल्पतरुः ॥ * ॥ स्वड्गचर्म्मादि परीक्षा तत्तच्छब्दे द्रष्टव्या ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-155-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अस्त्र" आता है (11)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें