🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:44:00 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

बंधन
baṃdhana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बंधन १ संज्ञा पुं॰ [अं॰ बन्धन]
१. बाँधने की क्रिया ।
२. वह जिससे कोई चोज बाँधी जाय । जैसे,—इसका बधन ढीला हो गया है ।
३. वह जो किसी की स्वतंत्रता आदि में बाधक हो । प्रतिबध । फँसा रखनेवाली वस्तु । जैसे,—संसार में बाल बच्चों का भी बड़ा भारी बंधन होता है ।
४. वध । हत्या ।
५. हिंसा ।
६. रस्सी ।
७. वह स्थान जहाँ कोई बाँध कर रखा जाय । कारागार । कैदखाना ।
८. शिव । महादेव ।
९. शरीर का संधिस्थान । जोड़ । मुहा॰—बंधन ढीला करना = बहुत अधिक मारना पीटना ।
१०. पकड़ना । वशीभूत करना (को॰) ।
११. निर्माण । बनाना (को॰) ।
१२. पुल (को॰) ।
१३. संयोग (को॰) ।
१४. स्नायु (को॰) ।
१५. वृंत या डंठल (को॰) ।
१६. जंजीर । सिकड़ी (को॰) ।
बंधन २ वि॰
१. बाँधनेवाला ।
२. जाँचनेवाला या रोकनेवाला ।
३. (किसी पर) अवलंबित या निर्भर (समासांत मे) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बन्धन mf(ई)n. binding, tying, fettering, RV. &c. &c.
captivating (with gen. or ifc.; cf. भाव-ब्˚ and Pāṇ. iv, 4, 96, Sch.)
holding fast, stopping, MW.
(ifc.) dependent on ib.
बन्धन n. the act of binding, tying, fastening, fettering, Mn.; MBh. &c.
बन्धन n. (also f(ई). , L.) a bond, tie (also fig.), rope, cord, tether, ŚBr. &c. &c. (ifc. with f(आ). = bound to or fettered by)
बन्धन n. binding on or round, clasping, Kāv.; Pañcat.
binding up, bandaging, a bandage, Suśr.
catching, capturing, confining, detention, custody, imprisonment or a prison, Mn.; Kathās.; Pur.
building, construction, MBh.; R. &c.
embanking or an embankment, ib.
bridging over, Hit.
alloying (of metals), Bhpr.
joining, junction, connection, coherence, RV.; MBh.
fixing upon, directing towards (loc.), L.
checking, suppressing, Amar.
(in phil.) mundane bondage (opp. to final liberation)
hurting, killing, L.
a stalk, stem, peduncle (of a flower), RV. &c. &c.
a sinew, muscle, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (721,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
बंधन a. 1 Binding, fettering. --2 Checking, stopping. --3 (At the end of comp.) Dependent upon; cf. निबंधन. --नं [बंध्-भावे ल्युट्] 1 The act of binding, fastening, tying; Ku. 4. 8. --2 Binding on or round, throwing round, clasping; विनम्रशाखाभुजबंधनानि Ku. 3. 39; Pt. 5. 21; घटय भुजबंधनं Gīt. 10; R. 19. 17. --3 A bond, tie (fig. also); R. 12. 76; आशाबंधनं &c. --4 Fettering, chaining, confining. --5 A chain, fetter, tether, halter &c. --6 Capturing, catching. --7 Bondage, confinement, imprisonment, captivity; as in बंधनागार. --8 A place of confinement, prison, jail; त्वां कारयामि कमलोदरबंधनस्थं Ś. 6. 19; Ms. 9. 288. --9 Forming, building, construction; सेतुबंधनं Ku. 4. 6. --10 Connecting, uniting, joining. --11 Hurting, injuring. --12 A stalk, stem, peduncle (of a flower); Ś. 3. 6; 6. 17; U. 2. 9; Ku. 4. 14. --13 A sinew, muscle. --14 A bandage. --15 A bar, barrier. --16 Alloyage, mixing. --17 An embankment, a bridge. --18 A conjunction, connection. --नं-नी 1 A bond, tie. --2 A rope, cord. --3 A string, thread. --4 A chain, fetter. --5 A bondage. --Comp. --अ (आ) [] गारः --रं, --आलयः a prison, jail. --ग्रंथिः {1} the knot of a bandage. {2} a noose. {3} a rope for tying cattle. --पालकः, --रक्षिन् m. a jailor. --वेश्मन् n. a prison. --स्थः a captive, prisoner. --स्तंभः a tying-post, a post to which an animal (e. g. an elephant) is tied. --स्थानं a stable, stall (for horses &c.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0788-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बन्धन न० बन्ध--भावे ल्युट् । १ निगडादिन २ संयमने अमरः ३ बवे मेदि० । करणे ल्युट् । ३ तद्धेतौ रज्ज्वो । हेमच०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4559,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बन्धनं, क्ली, (बन्ध + भावे ल्युट् ।) बन्धनक्रिया । बाँधा इति भाषा । तत्पर्य्यायः । उद्दानम् २ । इत्यमरः । २ । ८ । २६ ॥ कङ्कनम् ३ बन्धः ४ संयमनम् ५ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, हितोपदेशे । १ । ९५ । “आपदामापतन्तीनां हितोऽप्यायाति हेतुताम् । मातृजङ्घा हि वत्सस्य स्तम्भीभवति बन्धने ॥”) वधः । इति मेदिनी । ने, ९७ ॥ हिंसा । इति शब्दरत्नावली ॥ रज्जुः । इति हेम- चन्द्रः ॥ बध्यतेऽनेनेति करणव्युत्पत्त्या त्रि ॥ (बध्यतेऽस्मिन् इति अधिकरणे ल्युट् । कारा- गारम् । बन्धनस्थानम् । यथा, भागवुते । ३ । २ । २५ । [] “वसुदेवस्य देवक्यां जातो भोजेन्द्रबन्धने ॥” बन्ध + कर्त्तरि ल्युः । महादेवस्य नामभेदे, पुं । यथा, महाभारते । १३ । १७ । १०० । “बन्धनो बन्धकर्त्ता च सुबन्धनविमोचनः ॥” बन्धनकर्त्तरि, त्रि । यथा, तत्रैव । १३ । १७ । ६१ । “बन्धनस्त्वसुरेन्द्राणां युधि शत्रुविनाशनः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-395-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "बन्धन" आता है (53)
बंध बंधनआबंध बंधन । बाँधनासेतु बंधन । बँधावनिबंध बंधननिरोध रोक । अवरोध । रुकावट । बंधनश्रंथ संसार के बंधन से छुड़ानेवाले, विष्णुसेत्र बेड़ी । जंजीर । बंधन । श्रृंखलाअनुबंध बंधन । लगावउद्दान बंधन । बाँधनानिबंधन बंधनविमोचन बंधन, गाँठ आदि खोलनानिबंधनी बंधनसयन बंधनकीलन बंधन । रोक । रुकावटरससंस्कार पारे के मुर्च्छन, बंधन, मारण आदि अठारह प्रकार के संस्कार । (वैद्यक)कैद बंधन । अवरोधफंद बंध । बंधनकारा[१] बंधन । कैदगिरमा पु संज्ञा स्त्री॰ रस्सी । ड़ोरी । बंधनपासिक पाश । फंदा । जाल । बंधनविवधा बंधनपासिका पास । फंदा । जाल । बंधनविवंधन रोक । बंधन । रुकावटमु महेशनाह पु ^१ संज्ञा पुं॰यमन प्रतिबंध या निरोध कनरा । नियम से बाँधनाआलान हाथी बाँधने का खंभा वा खुँटानद्ध बंधा हुआ । बद्ध । नढ़ा हुआ । नथा हुआपलाप हाथी का गंडस्थल । हाथी का कपोल, कनपटी आदिपाशक एक प्रकार का खेल या जआ । पासा । चौपड़संयम रोक । दाब । वश में रखने की क्रिया या भावसिति दे॰ 'शिति'संदान एक प्रकार की निहाई जिसका एक कोना नुकीला ओर दूसरा चौड़ा होता है । अहरन …ग्रंथि गाँठअगति बुरी गति । दुर्गति । दुर्दशा । दुरवस्थासंकल † ^१ संज्ञा स्त्री॰अमोक्ष मोक्ष न मिलनानिग्रहण रोकने का कार्य । थामने का कार्यपावा † ^१ संज्ञा पुं॰ चारपाई, पलँग, चौकी वैशाली से पश्चिम कुरसी आदि का पाया…संजन बाँधने की क्रियाश्लेष्मा वैद्यक के अनुसार शरीर की तीन धातुओं या विकारों में से एक । कफ । बलगमछान छप्पर । घास फूस की छाजनतनी डोरी की तरह बटा या लपेटा हुआ वह कपड़ा जो अँगरखे, चोली आदि में उनका पल्…फंग पु संज्ञा पुं॰अलान हाथी बाँधने का खूँटाडोरी कई डोरों या तागों का बटकर बनाया हुआ खंड जो लंबाई में दूर तक लकीर के रू…फंदा रस्सी या बाल आदि की बनी हुई फाँस । रस्सी, तागे आदि का घेरा जो किसी को …अगूठी पु वि॰ घेरायुक्तजंजाल पु † संज्ञा पुं॰बंधेज नियत समय पर और नियत रूप से मिलने या दिया जानेवाला पदार्थ या द्रव्यसिखला दरवाजा बंद करने की सिकड़ी । साँकलसंघानी एक में मिलने या मिश्रित होने की क्रिया । मिलनसन्निरोध रोक । रुकावट । बाधा
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें