🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:58:50 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ग्रंथि
graṃthi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ग्रंथि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ ग्रन्थि]
१. गाँठ ।
२. बंधन ।
३. मायाजाल । ४— ग्रंथिपर्ण नाम का वृक्ष । एक प्रकार का रोग जो खून बिगड़ जाने के कारण होता है और जिसमें गोल गाँठों की तरह सूजन हो जाती है । यै गाँठे प्रायः पक जाती हैं और चिरवानी पड़ती है ।
६. आलू ।
७. भद्रमोथा ।
८. कुटिलता ।
९. गुठली (को॰) ।
१०. ईख, बाँस आदि की गाँठ (को॰) ।
११. शरीर के अंगो का जोड़ (को॰) ।
१२. शरीर के अंदर की वे गाँठ जिनसे एक प्रकार के रस का स्राव होता है (को॰) ।
१३. अंटी (को॰) ।
१४. गिरह (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. ग्रन्थि m. a knot, tie, knot of a cord, knot tied in the end of a garment for keeping money (Pañcat.), bunch or protuberance of any kind (esp. if produced by tying several things together), RV. ix, 97, 18 & x, 143, 2; AV.; TS. &c.
the joint of a reed or cane, Prab. v, 1, 8
joint of the body, Mṛcch. i, 1; Dhūrtas.; Sāh.
a complaint, (knotting i.e.) swelling and hardening of the vessels (as in varicocele), R.; Suśr.
‘a knot tied closely and therefore difficult to be undone’, difficulty, doubt, ChUp.; KaṭhUp.; MuṇḍUp.; MBh. &c.
a bell, Kathās. lxv, 135 f.
the point of a moustache, Nalac.
N. of several plants and bulbous roots (ग्रन्थि-पर्ण, हितावली, भद्र-मुस्ता, पिण्डालु), L. (cf. उदर-, कटु-, काल-, कृमि-, केश-, गो-, दाम-, &c.)
2. ग्रन्थि m. crookedness (lit. and fig.), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (371,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ग्रंथिः 1 A knot, bunch, protuberance in general; स्तनौ मांसग्रंथी कनककलशावित्युपमितौ Bh. 3. 20; so मेदोग्रंथि. --2 A tie or knot of a cord, garment &c.; इदमुपहितसूक्ष्मग्रंथिना स्कंधदेशे Ś. 1. 18; Mk. 1. 1; Ms. 2. 43; Bh. 1. 57. --3 A knot tied in the end of a garment for keeping money; hence, purse, money, property; कुसीदाद् दारिद्र्यं परकरगतग्रंथिशमनात् Pt. 1. 11. --4 The joint or knot of a reed, cane &c. --5 A joint of the body. --6 Crookedness, distortion, falsehood, perversion of truth. --7 Swelling and hardening of the vessels of the body. --Comp. --छेदकः, --भेदः, --मोचकः a cut-purse, a pick pocket; अंगुलीर्ग्रंथिभेदस्य छेदयेत् प्रथमे ग्रहे Ms. 9. 277; Y. 2. 274; Ś. 6. --पर्णः, --र्णं {1} N. of a fragrant tree; न ग्रंथिपर्णप्रणयाश्चरंति कस्तूरिकागंधमृगास्तृणेषु Vikr. 1. 17. {2} a kind of perfume. --बंधनं {1} tying together the garments of the bride and the bridegroom at the marriage ceremony. {2} tying a knot. {3} a ligament. --मूलं garlic. --हरः a minister.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0471-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ग्रन्थि पु० ग्रन्थ--संदर्भे भावे करणादौ वा यथायथं सर्व्वधा- तुभ्य, इन् नित्स्वरः, “खनिकृष्यज्यसीत्यादिना इर्वा स्वरे भेदः । १ वंशादिपर्व्वणि (गाँट) अमरः । २ काण्डसन्धो ३ भद्रमुस्तायाम् ४ हितावल्यां ५ पिण्डालौ राजनि० । ६ बन्धने ७ रोगभेदे मेदि० । ८ मायापाशे “भिद्यते हृद- यग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्व्वसंशयाः” तैत्ति० उप० । ग्रथि- कौठिल्ये भावे इन् । ९ कौटिल्ये । कर्त्तरि इन् । १० ग्रन्थि- पर्ण्णवृक्षे मेदि० । रोगभेद निदानादि सुश्रुते दर्शितं यथा “अथातो ग्रन्थ्यपच्यर्बुदगलगण्डानां निदानं व्याख्या- स्यामः । वातादयो मांसमसृक्प्रदुष्टाः सन्दूष्य मदश्च कफानुविद्धम् । वृत्तोन्नतं विग्रथितन्तु शोफं कुर्व्वन्त्य- तोग्रन्थिरिति प्रदिष्टः । आयम्यते व्यथ्यत एति तोदं प्रत्यस्यते कृत्यत एति भेदम् । कृष्णोऽमृदुर्व्वस्तिरिवात- तश्च भिन्नः स्रवच्चानिलजोऽस्रमच्छम । दन्दह्यते धूप्यति चातिमात्रं पापच्यते प्रज्वलतीव चापि । रक्तः सपी- तोऽप्यथ वापि पित्ताद्भिन्नः स्रवेदुष्णगतीव चास्रम् । शीतो [] विवर्णोऽल्परुजोऽतिकण्डुः पाषाणवत्संहननोपपन्नः । विराभिवृद्धिश्च कफप्रकोपाद्भिन्नः स्रवेच्छुक्लघनञ्च पूयम् । शरीरवृद्धिक्षयवृद्धिहानिः स्निग्धोमहानल्परुजोऽति- कण्डुः । मेदःकृतो गच्छति चातिभिन्ने पिण्याकसर्पिः- प्रतिमन्तु मेदः । व्यायामजातैरबलस्य तैस्तैराक्षिप्य वायुर्हि शिराप्रतानम् । संपीड्य सङ्कोच्य विशोष्य वापि ग्रन्थिं करोत्युन्नतमाशु वृत्तम् । ग्रन्थिः सिराजः स तु कृच्छ्रसाध्यो भवेद्यदि स्यात्सरुजश्चलश्च । अरुक् सए- वाप्यचलोमहांश्च मर्म्मोत्थितश्चापि विवर्जनीयः”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2742-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ग्रंथि" आता है (9)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें