🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:28:33 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ग्रंथि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ग्रंथि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ग्रंथि

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ग्रंथि
ग्रंथि
graṃthi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ग्रंथि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ ग्रन्थि]
१. गाँठ ।
२. बंधन ।
३. मायाजाल । ४— ग्रंथिपर्ण नाम का वृक्ष । एक प्रकार का रोग जो खून बिगड़ जाने के कारण होता है और जिसमें गोल गाँठों की तरह सूजन हो जाती है । यै गाँठे प्रायः पक जाती हैं और चिरवानी पड़ती है ।
६. आलू ।
७. भद्रमोथा ।
८. कुटिलता ।
९. गुठली (को॰) ।
१०. ईख, बाँस आदि की गाँठ (को॰) ।
११. शरीर के अंगो का जोड़ (को॰) ।
१२. शरीर के अंदर की वे गाँठ जिनसे एक प्रकार के रस का स्राव होता है (को॰) ।
१३. अंटी (को॰) ।
१४. गिरह (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. ग्रन्थि m. a knot, tie, knot of a cord, knot tied in the end of a garment for keeping money (Pañcat.), bunch or protuberance of any kind (esp. if produced by tying several things together), RV. ix, 97, 18 & x, 143, 2; AV.; TS. &c.
the joint of a reed or cane, Prab. v, 1, 8
joint of the body, Mṛcch. i, 1; Dhūrtas.; Sāh.
a complaint, (knotting i.e.) swelling and hardening of the vessels (as in varicocele), R.; Suśr.
‘a knot tied closely and therefore difficult to be undone’, difficulty, doubt, ChUp.; KaṭhUp.; MuṇḍUp.; MBh. &c.
a bell, Kathās. lxv, 135 f.
the point of a moustache, Nalac.
N. of several plants and bulbous roots (ग्रन्थि-पर्ण, हितावली, भद्र-मुस्ता, पिण्डालु), L. (cf. उदर-, कटु-, काल-, कृमि-, केश-, गो-, दाम-, &c.)
2. ग्रन्थि m. crookedness (lit. and fig.), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (371,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ग्रंथिः 1 A knot, bunch, protuberance in general; स्तनौ मांसग्रंथी कनककलशावित्युपमितौ Bh. 3. 20; so मेदोग्रंथि. --2 A tie or knot of a cord, garment &c.; इदमुपहितसूक्ष्मग्रंथिना स्कंधदेशे Ś. 1. 18; Mk. 1. 1; Ms. 2. 43; Bh. 1. 57. --3 A knot tied in the end of a garment for keeping money; hence, purse, money, property; कुसीदाद् दारिद्र्यं परकरगतग्रंथिशमनात् Pt. 1. 11. --4 The joint or knot of a reed, cane &c. --5 A joint of the body. --6 Crookedness, distortion, falsehood, perversion of truth. --7 Swelling and hardening of the vessels of the body. --Comp. --छेदकः, --भेदः, --मोचकः a cut-purse, a pick pocket; अंगुलीर्ग्रंथिभेदस्य छेदयेत् प्रथमे ग्रहे Ms. 9. 277; Y. 2. 274; Ś. 6. --पर्णः, --र्णं {1} N. of a fragrant tree; न ग्रंथिपर्णप्रणयाश्चरंति कस्तूरिकागंधमृगास्तृणेषु Vikr. 1. 17. {2} a kind of perfume. --बंधनं {1} tying together the garments of the bride and the bridegroom at the marriage ceremony. {2} tying a knot. {3} a ligament. --मूलं garlic. --हरः a minister.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0471-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ग्रन्थि पु० ग्रन्थ--संदर्भे भावे करणादौ वा यथायथं सर्व्वधा- तुभ्य, इन् नित्स्वरः, “खनिकृष्यज्यसीत्यादिना इर्वा स्वरे भेदः । १ वंशादिपर्व्वणि (गाँट) अमरः । २ काण्डसन्धो ३ भद्रमुस्तायाम् ४ हितावल्यां ५ पिण्डालौ राजनि० । ६ बन्धने ७ रोगभेदे मेदि० । ८ मायापाशे “भिद्यते हृद- यग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्व्वसंशयाः” तैत्ति० उप० । ग्रथि- कौठिल्ये भावे इन् । ९ कौटिल्ये । कर्त्तरि इन् । १० ग्रन्थि- पर्ण्णवृक्षे मेदि० । रोगभेद निदानादि सुश्रुते दर्शितं यथा “अथातो ग्रन्थ्यपच्यर्बुदगलगण्डानां निदानं व्याख्या- स्यामः । वातादयो मांसमसृक्प्रदुष्टाः सन्दूष्य मदश्च कफानुविद्धम् । वृत्तोन्नतं विग्रथितन्तु शोफं कुर्व्वन्त्य- तोग्रन्थिरिति प्रदिष्टः । आयम्यते व्यथ्यत एति तोदं प्रत्यस्यते कृत्यत एति भेदम् । कृष्णोऽमृदुर्व्वस्तिरिवात- तश्च भिन्नः स्रवच्चानिलजोऽस्रमच्छम । दन्दह्यते धूप्यति चातिमात्रं पापच्यते प्रज्वलतीव चापि । रक्तः सपी- तोऽप्यथ वापि पित्ताद्भिन्नः स्रवेदुष्णगतीव चास्रम् । शीतो [] विवर्णोऽल्परुजोऽतिकण्डुः पाषाणवत्संहननोपपन्नः । विराभिवृद्धिश्च कफप्रकोपाद्भिन्नः स्रवेच्छुक्लघनञ्च पूयम् । शरीरवृद्धिक्षयवृद्धिहानिः स्निग्धोमहानल्परुजोऽति- कण्डुः । मेदःकृतो गच्छति चातिभिन्ने पिण्याकसर्पिः- प्रतिमन्तु मेदः । व्यायामजातैरबलस्य तैस्तैराक्षिप्य वायुर्हि शिराप्रतानम् । संपीड्य सङ्कोच्य विशोष्य वापि ग्रन्थिं करोत्युन्नतमाशु वृत्तम् । ग्रन्थिः सिराजः स तु कृच्छ्रसाध्यो भवेद्यदि स्यात्सरुजश्चलश्च । अरुक् सए- वाप्यचलोमहांश्च मर्म्मोत्थितश्चापि विवर्जनीयः”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2742-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ग्रंथि" आता है (9)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ग्रंथिउमा-कोश ग्रंथि: गाँठ 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ग्रंथि 📚 ➤ गाँठ उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ग्रंथि 📚गाँठ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें