🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:29:29 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

संदान
saṃdāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
संदान १ संज्ञा पुं॰ [फा़॰] एक प्रकार की निहाई जिसका एक कोना नुकीला ओर दूसरा चौड़ा होता है । अहरन । घन ।
संदान २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ सन्दान]
१. बंधन । रस्सी ।
२. बाँधने की सिकड़ी आदि ।
३. बाँधने की क्रिया ।
४. हाथी का गंडस्थल जहाँ से उसका मद बहता है ।
५. हाथी के पैरका वह भाग जिसमें साँकल बाँधी जाती है (को॰) ।
६. काटना । विभक्त करना (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. सं-दान n. the act of cutting or dividing, MW.
that part of an elephant's temples whence the fluid called Mada issues (cf. 2. दान), W.
2. सं-दान m. the part under the knee of an elephant where the fetter is fastened (also -भाग), L.
a bond, halter, fetter, RV.; AV.; ŚBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1143,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
संदानं 1 A rope, cord. --2 A chain, fetter. --3 Cutting, dividing. --नः That part of an elephant's temples whence ichor exudes.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1087-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सन्दान न० मम् + दो--करणादौ ल्युट् । १ दाम्नि २ बन्धने अमरः ३ सम्यक्खण्डने च । दा--ल्युट् । ४ सम्यग्दाने न० ५ गजस्याष्ठीवतोरधोभागे पु० त्रिका० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5211,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सन्दानं, क्ली, (सं + दा + ल्युट् ।) दाम । इत्य- मरः ॥ सम्यग्दानञ्च ॥
सन्दानः, पुं, गजस्याष्ठीवतोरधोभागः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-239-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें