🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:40:54 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अनुबंध
anubaṃdha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अनुबंध संज्ञा पुं॰ [सं अनुबन्ध]
१. बंधन । लगाव ।
२. अविच्छिन्न क्रम । आगापीछा । सिलसिला । जैसे—किसी कार्य को करने पहले उसका आगापीछा सोच लेना चाहिए (शब्द॰) ।
३. वंशज । अनुवंश (को॰) ।
४. होनेवाला शुभ या अशुभ परिणाम । फल ।
५. उद्देश्य । इरादा । कारण (को॰) ।
६. गौण वस्तु । पूरक । अप्रधान वस्तु (को॰) ।
७. बात पित और कफ में से जो अप्रधान हो ।
८. वादविवाद या विषयवस्तु को जोड़नेवाली कड़ी । वेदांत का एक अनिवार्य तत्व या अधिकरण ।
९. अपराध । त्रुटि (को॰) ।
१०. पारिवारिक बाध, भार या स्नेह (को॰) ।
११. पिता या गुरु के पथ का अनुसरण करनेवाला बालक (को॰) ।
१२. आरंभ । श्रीगणेश ।
१३. मार्ग । उपाय (को॰) ।
१४. तुच्छ या नगण्य वस्तु (को॰) ।
१५. मुख्य रोग के साथ उत्पन्न अन्य विकार (को॰) । प्यास । तृषा (को॰) ।
१६. अनुसरण ।
१७. करार । इकरारनामा ।
१८. पाणिनीय व्याकरण में धातु, प्रत्यत आदि लोप होनेवाला वह इत्संज्ञक सांकेतिक वर्ण जो गुण, वृद्धि प्रत्याहार आदि के लिये उपयोगी हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनु-बन्ध m. binding, connection, attachment
encumbrance
clog
uninterrupted succession
sequence, consequence, result
intention, design
motive, cause
obstacle
inseparable adjunct or sign of anything, secondary or symptomatic affection (supervening on the principal disease)
an indicatory letter or syllable attached to roots, &c. (marking some peculiarity in their inflection; e.g. an इ attached to roots, denotes the insertion of a nasal before their final consonant)
a child or pupil who imitates an example set by a parent or preceptor
commencement, beginning
anything small or little, a part, a small part
(in arithm.) the junction of fractions
(in phil.) an indispensable element of the Vedānta
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (36,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनुबंधः 1 Binding or fastening on, connection, attachment, tie (lit. & fig.); यस्यां मनश्चक्षुषोरनुबंधस्तस्यामृद्धिः Māl. 2; एतस्येदृशेन दर्शनेन कीदृशो मे हृदयानुबंधः इति न जानासि U. 3 state of feeling; K. 257. --2 Uninterrupted succession, unbroken sequence, continuous flow, continuity; series, chain; बाष्पं कुरु स्थिरतया विरतानुबंधं Ś. 4. 14; मरण˚ K. 236 following up death, desire for dying; अनुबंधाद्विरमेद्वा K. 280; यदा नात्याक्षीदेवानुबंधं 309 (persistence in) following me, 317; वैर˚, मत्सर˚, Dk. 63, 161; मुच्यतां देवि शोकानुबंधः K. 63 continuous sorrow; दुर्लभजनप्रार्थना˚ Ratn. 1; 4. 16; सानुबंधाः कथं न स्युः संपदो मे निरापदः R. 1. 64 continuous, uninterrupted; परिवृद्धरागमनुबंधसेवया R. 9. 69 continuous enjoyment; अयं सोऽर्थोऽनर्थानुबंधः संवृत्तः V. 5 giving rise to a chain of evils. --3 Descendants, posterity; सानुबंधा हता ह्यसि Rām. --4 Consequence, result (good or bad); आत्मदोषानुबंधेन K. 319 in consequence of; यदग्रे चानुबंधे च सुखं Bg. 18. 39, 25; अनुबंधमजानंतः कर्मणामविचक्षणाः Rām. --5 Intention; design, motive, cause; अनुबंधं परिज्ञाय देशकालौ च तत्त्वतः । सारापंराधौ चालोक्य दंडं दंड्येषु पातयेत् Ms. 8. 126; पाप˚ of evil designs. --6 An adjunct of a thing, a [] secondary member (मुख्यानुयायि, अप्रधानं); a secondary symptom, symptomatic affection, attendant on the principal disease (वातपित्तादिदोषाणामप्राधान्यं); मूर्छानुबंधा विषमज्वराः Suśr. --7 Connecting link or adjunct of a subject or topic; theme, matter of discussion; introductory reasons; ( विषयप्रयोजनाधिकारिसंबंधः अनुबंधः) (an indispensable element of the Vedānta). --8 (Gram.) An indicatory syllable or letter intended to denote some peculiarity in the inflection, accent &c. of the word to which it is attached; as the ऌ in गमॢ, ण् in इण्; रिपुराप पराभवाय मध्यं प्रकृतिप्रत्यययोरिवानुबंधः Ki. 13. 19. --9 Offence, fault. --10 An obstacle, impediment; also the clog or encumbrance of a family; domestic ties or attachment. --11 A child or pupil who follows the example set by his parent or teacher (मुख्यानुयायी शिशुः). --12 Beginning, commencement. --13 Repeated application or devotion (पौनः पुन्येन अभिनिवेश). --14 Course, pursuit. --15 A small bit or part, a trifle. --16 The junction of a fraction (with an integer), as भागामुबंधपूर्णाकः. --17 Base, stem (प्रकृति). --धी [अनुबध्यते अतिश्वासेन व्याप्रियते अनया] 1 Thirst. --2 Hickup.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0075-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनुबन्ध पु० अनु + बन्ध--यथायथं भावादौ घञ् । बन्धने, इच्छापूर्वकदोषविशेषाभ्यासे, “अनुबन्धादिकं दृष्ट्वा सर्वं कार्य्यं यथाक्रममिति” स्मृतिः । “अनुबन्धः पौनःपुन्येना- भिनिवेश” इति रघु० । शास्त्रस्यादौ वक्तव्येषु अधिकारि- विषयप्रयोजसम्बन्धेषु, “अनुबन्धोनामविषयप्रयोजनाधिका- रिसम्बन्ध” इति “अस्य वेदान्तप्रकरणत्वात्तदीयैरेवानुबन्धै- स्तद्वत्तासिद्धेरिति च” वेदा० सा० “ज्ञातार्थं ज्ञातसम्बन्धं श्रोतुं श्रोता प्रवर्त्तते । ग्रन्थादौ तेन वक्तव्यः सम्बन्धः स प्रयो- जन” इत्युक्तेः विषयप्रयोजनादीनामारम्भप्रयोजकत्वात् तद्धेतुत्वम् । अस्मिन् पक्षे च अनुबध्यते अनेनेति करणे घञ् । मुख्यानुयायिनि अप्रधाने, बालकादौ प्रकृत- स्यानुवर्त्तने, संबन्धे, वातपित्तादिदोषाणामप्राधान्ये, प्रकृतिप्रत्ययागमादेशानां विकरणागमगुणवृद्ध्यादिकार्य्य- विशेषार्थमनुबन्धनीये परिनिष्पन्नपदकालेषु अश्रूयमाणतया नश्वरे इत्संज्ञतया कृतलोपे वर्ण्णादौ, “पदानिड्विड्विक- रणाद्यनुबन्धगणोदितम् कर्म्मोच्चारणमात्रेण स्पष्टमत्रानु- बन्धत इति” कविकल्पद्रुमः । फलसाधने पुनःपुनरनु- ष्ठानाभ्यासे, “अनुबन्धं परिज्ञाय देशकालौ च तत्त्वतः । सत्त्वापराधो चालोक्य दण्डं दण्ड्येषु पातयेदिति” [] मनुः । वन्धेऽपि मेदिनिः । आरम्भे, शब्दरत्ना० । अनु- सरणे “शान्तज्वरोऽपि शोध्यः स्वादनुबन्धभयान्नर इति सुश्रुतम् । सन्ततसम्बन्धे (अविच्छेदे) “सानुबन्धाः कथ न स्युः सम्पदो मे निरापद” इति रघुः । अनुवध्यते अनुरुध्यते कर्म्मणि घञ् । पश्चाद्भाविनि शुभाशुमे । “अनुबन्धं क्षयं हिंसामनपेक्ष्य च पौरुषम्” इति गीता पश्चात्सम्बन्धेच । “यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहुनमा- त्मन” इति गीता ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0179-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनुबन्धः, पुं, (अनु + बन्ध् + यथासम्भवं भावादौ घञ् ।) दोषोत्पत्तिः । प्रकृत्यादिः । आदिशब्देन प्रत्ययागमादेशाः । विनश्वरः । उच्चरितप्रध्वंसी इत्संज्ञको वर्णः ॥ मुख्यानुयायिशिशुः । विवाहा- मन्त्रणयात्रादिषु मुख्यं पित्रादिकमनुयाति यः । मुख्यानुयायी शिशुश्चेति द्वयं स्वतन्त्रमिति स्वामी । प्रकृतस्यानुवर्त्तनं । प्रक्रान्तस्य अनिवर्त्तनं । इत्य- मरभरतौ ॥ दोषोत्पादे यथा, -- “अनुबन्धं बुद्ध्वास्य दण्डो विधीयतामिति” । विनश्वरे यथा । औट् टकारानुबन्धे लोपः ॥ प्रकृतस्यानुवर्त्तने यथा । भोक्तुमनुबन्धः कृतः । शिशौ यथा । “बालकानुबन्धेन यात्राभङ्गो माभूत्” । इत्यमरटीकासारसुन्दरी ॥ * ॥ बन्धः । इति मेदिनी ॥ आरम्भः । इति शब्दरत्नावली ॥ लेशः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ * ॥ वेदान्तमते [] अधिकारिविषयसम्बन्धप्रयोजनानि । वैद्यकमते वातादिदोषाणामप्राधान्यं ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-050-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अनुबंध" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें